Türkiye 25 ýyllyk söwda ynkylaby: Eksportda 273 milliard dollarlyk taryhy rekord!

AK partiýasynyň döredilmeginiň 25 ýyllygy mynasybetli Söwda ministrligi, Türkiýanyň soňky çärýek asyrda resmi maglumatlar bilen söwda sahnasynda gazanan uly gurluş özgerişlerini aýan etdi. Paýlaşylan giňişleýin maglumatlara görä, 2001-nji ýylda Türkiýäniň harytlaryň we hyzmatlaryň umumy eksporty 46,4 milliard dollar derejesinde bolsa, kesgitlenen syýasatlaryň netijesinde 2025-nji ýyla çenli takmynan 396 milliard dollar boldy.

Eksportda çärýek asyr ýazgysy: Harytlar we hyzmatlar söwdasynda ägirt uly böküş

Ministrlik tarapyndan yglan edilen taryhy balansda; 2001-nji ýyldan 2025-nji ýyla çenli aralykda, harytlaryň we hyzmatlaryň eksportyndan başlap, gümrük modernizasiýasyna, sanlaşdyryş ädimlerinden elektron eksport hereketlerine, içerki söwdany kadalaşdyrmakdan başlap, dünýä söwda maslahat beriş ulgamynyň giňelmegine çenli köp ugurda özgertmeler jikme-jik edildi.

Bu etapda Türkiýanyň haryt eksporty 2001-nji ýylda 31,3 milliard dollardan 2025-nji ýylda 273,3 milliard dollara çenli ýokarlanyp, taryhy rekord goýdy. Şol döwürde dünýä ykdysadyýetindäki paýyny artdyran hyzmat eksporty 15,1 milliard dollardan 122,6 milliard dollara ýetdi. Türkiye global hyzmat eksportynyň paýy 2001-nji ýylda 0,89 göterim bolsa-da, 2025-nji ýylda 1,28 göterime çenli ýokarlandy. Bu güýçli ösüş bilen 2025-nji ýylda Türkiýäniň hyzmat söwdasy profisitiniň 63,5 milliard dollar boljakdygy yglan edildi.

Şu güne çenli türk markalarynyň dünýä bazarynda hemişelik orny eýelemegi maksat edinip 2004-nji ýylda başlanan abraýly TURQUALITY Goldaw Maksatnamasy çäginde 411 kompaniýa we 443 marka goldaw berildi. 56 şäherden takmynan 19 müň KOK 2010-njy ýylda durmuşa geçirilip, KOK-laryň arasynda eksporta gönükdirilen hyzmatdaşlygy ösdürmegi maksat edinýän UR-GE Taslama goldawy bilen birleşdirildi. Şu güne çenli goldanýan UR-GE taslamalarynyň sany 745-e ýeten hem bolsa, bu çäkdäki kompaniýalar 1265 daşary ýurt marketing işine we 283 satyn alyş wekiliýet guramasyna gatnaşdy.

Maliýe goldawynyň infrastrukturasy güýçlendirildi: Eximbank we İGE A.Ş. Sahnany almak

Eksportçylaryň maliýeleşdirilmegine bökdençsiz elýeterliligini üpjün etmek üçin görülýän ädimler bilen, 2001-nji ýylda bary-ýogy 2 şahamçasy bolan Türk Eximbank şahamçalarynyň sany 2026-njy ýyla çenli 25-e ýetirildi. Bank bu ugurda eksportçylary 7 aragatnaşyk bölümi bilen goldaýan bolsa-da, 2026-njy ýylyň ahyryna çenli 59 milliard dollarlyk gaýtadan hasaplaşyk karzlaryny bermegi maksat edinýär.

Eksport ekosistemasyna kepillik aňsatlygy üçin 2021-nji ýylda işe başlan Eksport Ösüş Inc. (IGE) 2026-njy ýylyň 22-nji iýunyna çenli eksportçylaryň 291,4 milliard lira karzy üçin 255,1 milliard lira kepillik berdi. Beýleki tarapdan, 2024-nji ýylda gaýtadan işe girizilen Türk Söwda Banky, 2026-njy ýylyň ahyryna çenli eksport dünýäsine 100 milliard lira karzyny gaýtadan hasaplamagy meýilleşdirýär.

Sanly gümrük we emeli intellekt goldaýan elektron eksport döwri

Söwda bellige alyş amallaryny doly elektron gurşawyna geçirýän Merkezi hasaba alyş ulgamy (MERSİS), 2010-njy ýyldan bäri täjirçilik durmuşynyň sanly diregi bolup durýar. 2026-njy ýylyň 21-nji iýunyna çenli ulgamda 2 million 645 müň 609 kompaniýa we şahamçanyň häzirki zaman maglumatlary bar, ulgamyň işjeň ulanyjylarynyň sany 3,6 milliondan geçdi. Gümrük býurokratiýasyny azaldýan Kagyzsyz gümrük taslamasy we leeke penjire ulgamy integrasiýasynyň çäginde 26 dürli edara tarapyndan berlen 192 resminama sistema girizildi.

Elektron eksport pudagynda 2020-nji ýylda döredilen Easyönekeý eksport platformasy, türk kompaniýalaryna bazar we önüm analizlerini hödürleýär; Emeli intellekt bilen goldanýan 2024-nji ýylda işe girizilen E-Easy Eksport platformasy sanly maslahat hyzmatlaryny hödürleýär we bazary kesgitlemek, töleg ulgamlary we logistika ýaly strategiki meseleler boýunça ýol görkezýär.

Infrastruktura maýa goýumlarynyň çäginde Türkiýedäki 19 awtoulag gümrük derwezesi düýbünden döwrebaplaşdyryldy. Gürbulak, Sarp, Kapıkule we Habur gümrük derwezeleri; Highokary tehnologiýaly CCTV, rentgen barlagy, Ygtyýarnamany tanamak we ulagda şekillendiriş ulgamlary bilen enjamlaşdyrylandyr. Atedatyrylan ulaglary we harytlary satmak, hasaba alnan 1,4 million ulanyjy bilen aç-açan elektron tender ulgamy arkaly amala aşyrylýar.

Içerki önümçiligi goldamak üçin 2026-njy ýyldan başlap 4 müň 562 dürli gümrük nyrh statistikasy pozisiýasynda (GTİP) goşmaça gümrük salgydy ulanylar. 2026-njy ýylyň ilkinji bäş aýynda güýje giren 280 söwda syýasaty goranyş çäresi sebäpli, geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende adalatsyz bäsdeşlik döredýän import nyrhlarynda 2 göterim azalma hasaba alyndy.

Içerki söwdada ynam döwri: Ygtyýarly ammar we berk gözegçilik

Içerki bazarda howpsuz söwda gurşawyny döretmek üçin ikinji el awtoulag, gozgalmaýan emläk we zergärçilik pudaklarynda ygtyýarnama şahadatnamalary hökmany edildi. 2026-njy ýylyň iýun aýyna çenli ikinji el ulag söwdasynda 84 müň 912 kärhana, gozgalmaýan emläk söwdasynda 80 müň 818 we zergärçilik söwdasynda 15 müň 17 kärhana ygtyýarnama şahadatnamasyna eýe boldy. Galp mahabatlaryň Elektron mahabaty barlamak ulgamy bilen öňüni alýandygyna garamazdan, ulag satuwynda bahanyň we eýeçiligiň üýtgemegi bir wagtyň özünde we Howpsuz töleg ulgamy bilen

Bazar gözegçiligi we önümleriň barlagy netijesinde 2011-nji ýylda 32 göterim bolan önümlere bolan ynamsyzlyk derejesi 2025-nji ýylyň ahyryna çenli 1 göterime çenli azaldy. 2011-nji we 2026-njy ýyllar aralygynda 59 müň 338 kärhanada jemi 64 müň 190 partiýa barlanylsa, Ynamsyz Önüm Maglumat Ulgamy (GÜBİS) şu güne çenli 7,5 milliondan gowrak sapar aldy. 238 müňden gowrak kärhana we 1,85 million önüm aşa bahalaryň ýokarlanmagyna we ätiýaçlyk goruna garşy göreşiň çäginde barlanylsa-da, Adalatsyz Baha Bahalandyryş Geňeşi, aşa baha amallary sebäpli jemi 1,3 milliard liradan gowrak administratiw jerime saldy.

Oba hojalygynyň ömri gany bolan Oba hojalyk önümleri ygtyýarly ammar ulgamy çäginde ygtyýarly ammar amallarynyň sany 266-a ýetdi, umumy saklaýyş kuwwaty bolsa 14,4 million tonna çenli ýokarlandy. 2019-njy ýylda işe başlan Türk Önümi Specialöriteleşdirilen Bir Exchangeasynyň (TÜRİB) üsti bilen amala aşyrylan elektron önüm aksiýasynyň göwrümi 425 milliard liradan geçdi.

Global söwda tory: Türk söwda geňeşçileri 115 ýurtda

Türkiýanyň dünýä bazarlaryndaky diplomatik güýji soňky 25 ýylda çalt artdy. 2000-nji ýyllaryň başynda bary-ýogy 50 ýurtda 62 merkezde 84 işgäri bolan daşary söwda diplomatiýasy 2026-njy ýyla çenli 115 ýurtda we 170 merkezde işleýän 235 Söwda Geňeşçisi we Attaçesi bilen ullakan tora öwrüldi. Söwda ilçilerimiz 2025-nji ýylda işewür dünýäsiniň 247 müň 467 haýyşyna jogap berenlerinde, 12 müň 946 ýygnak gurady we 1,278 wekilçilikli guramalara ýolbaşçylyk etdi. "Maslahatçyňyz bilen maslahatlaşyň" programmasyny ulanýan işjeň kompaniýanyň wekilleriniň sany 66 müň 540-a ýetdi.

Durnukly geljekki gözýetime laýyklykda 2024-nji ýylda işe girizilen Jogapkärçilikli Greenaşyl şertnama ylalaşygy taslamasy goldawy bilen, kompaniýalaryň durnuklylygy we IT maslahat beriş çykdajylary 5 ýyl üçin 50 göterim, jemi 17,64 million lira çenli goldaýar. 2026-njy ýylyň iýun aýyna çenli bu goldaw maksatnamasyndan 166 kompaniýa peýdalanar. Söwda ministrliginiň täze möhletli maksatlary KOK-lary emeli intellektual goldaýan sanlylaşdyrmagy, elektron eksport kuwwatyny ýokarlandyrmagy, EUB-ne laýyk gelýän sanly önüm pasportynyň infrastrukturasyny döretmegi we emeli intellekt bilen elektron söwdada önümiň howpsuzlygyna gözegçilik etmegi öz içine alýar. Mundan başga-da, 2026-njy ýylda döredilen 75 million lira "Awtoulag pudagy wençura maýa goýum gaznasy" bilen ýokary potensial başlangyçlar üçin maliýeleşdirmek aňsatlaşdyrylar.