Türkiye-iň täze güýç balansy: CBD-den strategiki hasabat

Milli aňtaw akademiýasy (MIA) tarapyndan çap edilen iň soňky hasabatda Türkiýanyň geosyýasy pozisiýasy we goranyş pudagy taýdan halkara derejesinde nähili güýje öwrülendigi aýan edilýär. Hasabatda, iş tejribesi we diplomatik çeýeligi sebäpli Türkiye sebit we dünýä derejesinde “howpsuzlyk we durnuklylygy üpjün ediji” aktýora öwrülendigi nygtalýar. {{IMG_0}}

Geosyýasy güýjüň kesgitlenmegi

DIM-iň hasabatynda söweş düşünjesiniň diňe harby ölçeg bilen çäklenmeýändigi we emeli intellekt goldaýan ulgamlar, elektron söweşleri we energiýa üpjünçiligi howpsuzlygy ýaly faktorlaryň häzirki zaman söweşiniň bir bölegine öwrülendigi aýdylýar. Bu täze döwrüň halkara güýç balansyna nähili täsir edýändigi hasabatda jikme-jik ara alnyp maslahatlaşylýar.

Hasabatda CBD-iň başlygy Prof. Dr. Dr. Talha Köse-iň öňki hasabatlarda çaklanylýan '12 günlük söweş 'ssenarisiniň esasan hakykata öwrülendigi bellendi. Köse täze söweş doktrinalarynyň, esasanam ABŞ-nyň gönüden-göni gatnaşmagy bilen has aýdyň bolandygyny aýtdy. {{IMG_1}}

Häzirki zaman urşunyň dinamikasy

Hasabatda ABŞ bilen Ysraýyl bilen Eýranyň arasyndaky konfliktiň täsiri arkaly häzirki zaman urşunyň dinamikasy öwrenilýär. Bu urşuň söweş gurşawynyň platforma merkezi gurluşdan maglumat we amaly durnuklylyga gönükdirilen gurluşa öwrülendigi düşündirilýär. Hususan-da, emeli intellekt bilen goldanýan ulgamlaryň aňtaw we gözegçilik işlerinde karar bermek proseslerini çaltlaşdyrýandygyna ünsi çekýär.

Elektromagnit spektriň häzirki zaman howa güýjüniň esasy elementine öwrülendigi we radar ulgamlarynyň we aragatnaşyk torlarynyň urşuň netijelerine gönüden-göni täsir edýändigi nygtalýar. Sanly we elektromagnit gurşawyň iň bolmanda geljekdäki söweşlerde fiziki çaknyşyk ýaly möhüm ähmiýete eýe bolandygy mälim edildi.

Infrastruktura we energiýa howpsuzlygy

Hasabatda möhüm infrastruktura we energiýa desgalarynyň häzirki zaman söweşleriniň ileri tutulýan maksatlaryna öwrülendigi aýdylýar. Bu ýagdaýyň urşuň diňe bir harby elementler bilen çäklenmän, eýsem uruş kuwwatyny üpjün edýän infrastruktura bilen baglanyşyklydygy aýdylýar. Energetika we aragatnaşyk infrastrukturasyndaky gowşak goralanlyklaryň sosial durnuklylyk bilen milli howpsuzlygyň arasyndaky gatnaşyklary has-da aýdyňlaşdyrýandygy nygtalýar.

Hormuz bogazynda, Gyzyl deňizde we Gündogar Ortaýer deňzinde ýüze çykan dartgynlygyň energiýa üpjünçiligi howpsuzlygy we söwda ýollaryny strategiki bäsleşigiň göni ugruna öwürendigi bellenilýär. Hasabatda energiýa infrastrukturasyny we deňiz söwda liniýalaryny goramagyň sebitleýin howpsuzlyk arhitekturasynyň esasy elementleriniň birine öwrülendigi aýdylýar. Türkiye, Eýran, Aýlag ýurtlary, Päkistan, Europeewropa we ABŞ bilen bir wagtyň özünde aragatnaşyk kanallaryny saklamak ukyby täze sebit howpsuzlyk arhitekturasynda deňagramly rol oýnamak ukybyny görkezýär. Şeýle-de bolsa, Türkiýä garşy wagyz-nesihat işleriniň köpelendigi we dezinformasiýa we manipulýasiýa çärelerine garşy çäreleriň möhümdigi bellenildi. Häkimiýetiň diňe bir harby kuwwat bilen däl, eýsem tehnologiki önümçilik ukyby, maglumatlaryň agdyklyk etmegi, sosial çydamlylyk, durnuklylyk we strategiki uýgunlaşma kuwwaty bilen hem kesgitlenýändigi aýdylýar.

Türkiýanyň geosyýasy ýerleşişi, goranyş senagaty infrastrukturasy we diplomatik çeýeligi sebäpli geljekde durnuklaşdyryjy aktýor hökmünde öz ornuny güýçlendirip biljekdigi nygtalýar. Şeýle-de bolsa, bu artykmaçlyklaryň durnukly we toplumlaýyn ösdürilmelidigi aýdylýar. Türkiýanyň bu taryhy ýarylmagy diňe bir howp hökmünde däl, eýsem uzak möhletleýin strategiki gerim üçin mümkinçilik hökmünde hem kabul etmelidigi aýdylýar.