Türkiýedäki gaznanyň derňewinde ýatyryş prosesi we ulgamyň işleýşi bilen baglanyşykly möhüm soraglar

Stambulyň Baş prokuraturasy tarapyndan paýtagt bazarlarynda geçirilen giňişleýin derňew maýa goýum gaznalary we bir exchangea amallary boýunça barlag işlerini gün tertibine getirdi. 17-nji sentýabrda maýa bazarlary geňeşi (CMB) 7 portfel dolandyryş kompaniýasy bilen baglanyşykly 131 maýa goýum gaznasyny ýatyrmak kararyna geldi. 3-nji oktýabrda derňewiň çäginde tussag edilenleriň sany 85-e ýetdi we 66 gaznadaky 45 müňden gowrak maýadar üçin 40,8 milliard lira görnüşli we nagt görnüşinde ýatyryldy.

Emre Tezmeniň MKK dolandyryşyndaky borjy nähili emele geldi?

Derňewiň merkezinde duran Tera Investment-iň esaslandyryjysy Emre Tezmeniň 2023-nji ýylyň 3-nji awgustyndan 2026-njy ýylyň 21-nji sentýabryna çenli Merkezi Hasaba alyş Guramasynyň (MKK) dolandyryşynda bolmagy, bazar töwereklerinde gyzyklanma gapma-garşylygy baradaky çekişmelere sebäp boldy. MKK-nyň 2025-nji ýyldaky iş hasabatyna laýyklykda bolup geçýän bu belleniş işinde, hasaba alyş infrastrukturasyny dolandyrýan edarada maýa bazarlarynda esasy işler bilen meşgullanýan haýsy audit düzgünleriniň adynyň bardygy sorag astyna alynýar.

Destek Faktoring paýnamalarynda hereket nähili gözegçilik edildi?

2025-nji ýylyň fewral aýynda halka hödürlenen we gysga wagtyň içinde BIST 30 indeksine giren “Destek Finans Faktoring” paýnamalarynyň adatdan daşary ýokarlanmagy, Borsa Stambulyň gözegçilik mehanizmleriniň netijeliligini sorag astyna aldy. Borsa Stambulyň haýsy habarnamalary berendigi we paýnamalaryň indeksden aýrylmagyna sebäp bolan amalda CMB-e haýsy hasabat berendigi entek belli däl, BRSA-nyň 30-njy sentýabrda kompaniýanyň paýdarlar gurluşy barada SDIF kararyndan soň.

Döwlet edaralarynyň maýa goýum kararlarynda audit prosesi nähili boldy?

Türkiýe baýlygy gaznasy bilen baglanyşykly Türkiýe Sigorta we Türkiýe Haýat Emeklilik çeşmeleriniň Tera bilen baglanyşykly gaznalara gönükdirilendigi baradaky aýyplamalar korporatiw töwekgelçilikleri dolandyrmak bölümleriniň işini gün tertibine getirdi. Öňki baş müdir Taha Çakmakyň işinden aýrylmagyna sebäp bolan bu işde, maýa goýum kararlarynyň kabul edilen we ýokary ýolbaşçylar bu amallardan habarly bolanda korporatiw jogapkärçilik nukdaýnazaryndan möhümdir.

Stambulda geçirilen derňew 131 maýa goýum gaznasynyň ýatyrylmagy we 85 adamyň tussag edilmegi bilen dowam edýärkä, 14-nji oktýabrda GNAT meýilnamalaşdyryş we býudjet komissiýasy tarapyndan kabul edilen kanuny kadalar bilen galan 65 gaznanyň ýatyrylmagy üçin aralyk tölegleri başlamak meýilleşdirilýär. MSCI-iň 15-nji oktýabrda türk bazarlaryna aç-açanlygy we aç-açanlygy barada aç-açanlyk açar.

Maýa bazarlaryndaky bu amal, CMB-iň gözegçilik ygtyýarlyklary, Borsa Stambulyň geleşik gözegçiligi we MKK-nyň hasaba alyş howpsuzlygy ýaly esasy gurluşlaryň işleýşine degişli kanuny we administratiw synlary öz içine alýar. Maýa goýujylaryň nägileligini aradan aýyrmak üçin amala aşyrylýan ýatyryş proseduralary kanunlaryň çäginde degişli edaralar tarapyndan kesgitlenen tertibe laýyklykda öňe gidýär we bu amal barada iň täze maglumatlary CMB-iň resmi kanallary we beýleki degişli guramalar arkaly yzarlap bolýar.

Netije

Gaznanyň derňewi diňe bir göni amallar edýän adamlaryň däl, eýsem bazara gözegçilik mehanizmleriniň hem çynlakaý synagdan geçendigini görkezýär. Korporatiw dolandyryş ýörelgeleriniň we audit prosesleriniň aýdyňlygy, maýa bazarlaryna bolan ynamy dikeltmegiň esasy şerti bolup durýar.

Derňewiň derejesi ulgamyň diňe bir netijä gönükdirilen däl-de, prosese gönükdirilen audit mehanizmine mätäçdigini subut edýär. Korporatiw töwekgelçilikleri dolandyrmak we aç-açanlyk ülňüleri, esasanam jemgyýetçilik gözegçiligindäki maliýe guramalarynyň maýa goýum kararlarynda barlyşyksyz ulanylmalydygy görülýär.

Mümkin täsirler

Maýa bazarlaryndaky bu ösüşler maýa goýujylaryň ynamyna zyýan ýetirip, bazar işjeňliginiň belli bir wagtlap seresap bolmagyna sebäp bolup biler. MSCI-iň duýduryşy, ösüp barýan bazarlaryň klassifikasiýasynda Türkiýäniň ornuny saklamak üçin has berk gözegçilik we aç-açan ädimleri talap edip biler.

Derňewiň giňeldilmegi, dellalçylyk firmalaryna we portfel dolandyryş kompaniýalaryna has berk berjaý edilmegine sebäp bolup biler. Bu ýagdaý bazardaky söwda mukdaryna täsir edip, institusional maýadarlaryň Türkiýe bazarlaryna bolan garaýşyny üýtgedip biler.