Türkiýeden emeli intellekt rewolýusiýasy: Täze döwür äpet zawodlar we milliardlarça fondlar bilen başlaýar

Türkiye, dünýä tehnologiýa ýaryşynda öňdebaryjy rol oýnamak üçin emeli intellekt pudagyndaky maýa goýumlaryny we önümçilik ekosistemasyny düýbünden täzelär ýaly ägirt uly ädim ätýär. Senagat we tehnologiýa ministrliginiň utgaşdyrylmagy bilen taýýarlanan 2026-2030-njy ýyllar üçin Türkiye emeli intellektual hereket meýilnamasynyň çäginde “emeli intellektiň ösüş zolaklary” we “emeli intellekt zawodlary” dörediler. Bu strategiki ädim bilen, esasy gözleglerden başlap, dünýä derejesinde başlangyçlaryň köpelmegine çenli iki basgançakly maliýeleşdiriş mehanizmi durmuşa geçiriler. Döwlet býudjeti, hususy pudagyň maýa goýumlary, halkara gaznalary we döwlet-hususy hyzmatdaşlygy ýaly maliýe gurallary mobilizlenjek bu amalda, türk ykdysadyýetine 1 trillion liradan ýokary bahany goşmak maksat edinilýär.

AI ösüş zolaklary we "AI zawodlary" gelýär

Uly göwrümli maglumat merkezlerini we emeli intellekt maýa goýumlaryny çaltlaşdyrmak maksady bilen, öňünden taýýarlanan energiýa, gury ýer we telekommunikasiýa infrastrukturasy bolan aýratyn statusly emeli intellektiň ösüş zolaklary döredilýär. Çalt rugsat we ygtyýarnama amallary bilen goldanjak bu sebitler, ýokary kuwwatly artykmaç süýüm optiki birikmeler bilen üpjün ediler. Birnäçe kompaniýanyň bilelikde peýdalanyp biljek ýokary öndürijilikli hasaplaýyş güýji bolan emeli intellekt zawodlary sebitlerde öser. Bu zawodlar az uglerod zyňyndylary bilen ýaşyl elektrik energiýasy bilen işlär; Maglumat meýdançalaryny, ösen modelleme gurallaryny, synag gurşawyny we täjirleşdirme goldawlaryny bir üçegiň aşagynda birleşdirer. Sebitdäki pioner (labyr) maýadarlar üçin kiçi we orta kärhanalara, ýerli başlangyç kärhanalaryna we gözlegçilerine halypalyk we paý bermek hökmany bolar.

Senenama laýyklykda, emeli intellektiň ösüşiniň ilkinji sebitini yglan etmek we indiki ýylyň içinde öňdebaryjy maýadarlary kesgitlemek meýilleşdirilýär. Iň azyndan bir sebitiň 2027-nji ýylyň ahyryna çenli, 2028-nji ýylyň ahyryna çenli işlemegi maksat edinýän hem bolsa, azyndan 5 ösüş sebitiniň yglan edilmegine garaşylýar, azyndan 3 sebit işjeň bolar we 3 sebit ýokary derejeli merkez we 6 giriş nokady ulanylmaga berler. Bu ägirt uly infrastrukturanyň azyndan 70 göterim kuwwatlylygy ulanmak derejesine ýetmegine gönükdirilendir.

25 milliard Lira iki gatly "Maliýe basgançagy"

Başlangyççylaryň ideýa tapgyryndan başlap, dünýä bazaryna çenli maliýeleşdirmek zerurlyklaryny kanagatlandyrmak üçin iki dürli gaznanyň esasynda emeli intellekt maliýeleşdiriş basgançagy döredilýär. Bu mehanizmiň ilkinji ädimini emele getirýän Milli emeli intellektual gözleg gaznasy esasy we amaly gözleglere we başlangyç etap taslamalaryna ünsi jemlär. Iň azyndan 10 milliard lira boljak bu fond tarapyndan goldanýan taslamalaryň azyndan 40 göterimi prototip ýa-da synag synag derejesine ýetmek üçin talap ediler.

Gözleg tapgyryny üstünlikli tamamlan ýa-da kämillik ýaşyna ýeten ýerli başlangyçlar, maliýeleşdiriş basgançagynyň ikinji basgançagy bolan tarapyndan goldanylar. Jemi býudjeti 15 milliard lira boljak bu fond azyndan 20 emeli intellekt başlangyjynyň ösmegine gönüden-göni goşant goşar. Jemgyýetçilik çeşmeleriniň täsirli täsiri bilen, ulanylýan döwlet býudjetiniň her birligi üçin azyndan iki birlik hususy sektora maýa toplamak maksat edinilýär. Senagat we Tehnologiýa ministrliginiň jogapkärçiligindäki bu ägirt uly maliýe arhitekturasy; Gazna we Maliýe ministrligi, Strategiýa we býudjet müdirligi, TÜBİTAK we Türkiýe baýlyk gaznasy bilen bilelikde dolandyrylar.

KOK-lar üçin emeli intellekt talony we 10 milliard dollarlyk maýa goýum maksady

Emeli intellekt tehnologiýalaryny halka ýaýratmak üçin ilkinji 12 aýyň içinde kiçi we orta kärhanalara we telekeçilere azyndan 1000 emeli intellekt talony paýlanar. Goldaw alýan taslamalaryň azyndan ýarysynyň bu ugurda synag ediljekdigi we azyndan üçden biriniň täjirçilik önümine öwrülmegi maksat edinilýär. Ösüş proseslerini çaltlaşdyrmak üçin synagdan synagdan pilot geçiş döwri iň köp 4 aý, pilotdan ahyrky önüme geçiş döwri iň köp 6 aý bilen çäklener. Bu synag taslamalary kärhanalarda ortaça azyndan 10 göterim öndürijiligi ýokarlandyrar diýlip garaşylýar.

Türkiýe, 2030-njy ýyla çenli emeli intellekt we maglumat merkezi pudagynda hususy pudagyň ýolbaşçylygyndaky azyndan 10 milliard dollarlyk maýa goýumyny toplamagy we gurlan kuwwatyna 1 gigawat ýetmegi maksat edinýär. Bu maýa goýumlary üçin esasy höweslendiriş mehanizmi, HIT-30 ýokary tehnologiýa maýa goýum maksatnamasynyň çägindäki çagyryşlar bolar. Global maýadarlaryň býurokratik proseslerini ýeňilleşdirmek üçin dörediljek "ýeke penjire" ulgamynyň kömegi bilen deslapky laýyklyk bahalandyrmalary we maýa goýum ýol kartalary iň soňky 30 iş gününiň dowamynda tamamlanar. Mundan başga-da, daşary ýurtlarda azyndan 25 korporatiw gurnama gurmak, 10 ygtyýarnama şertnamasyna gol çekmek we 2028-nji ýylyň ahyryna çenli işlenip düzüljek içerki pudak emeli intellekt modelleri bilen 100 million liradan eksport girdejisini almak maksat edinilýär.