Türkiyeň Afrikadaky parahatçylyk diplomatiýasy: Kontinental durnuklylygyň açary Ankara

Birleşen Milletler Guramasynyň wekilhanalaryndan ikitaraplaýyn araçylyk başlangyçlaryna

Soňky 20 ýylda Türkiýanyň Afrika syýasatynda parahatçylygy ösdürmek we araçylyk işleri esasy rol oýnady. Doktor Alioune Aboutalib Lo, Ankaranyň yklymda köptaraplaýyn global mehanizmleriň içinde we ikitaraplaýyn derejede işjeň diplomatiýa alyp barýandygyny aýtdy. Birleşen Milletler Guramasynyň (BMG) howandarlygynda Sierra Leonda parahatçylygy goraýyş çärelerini goldamakdan başga-da, Türkiýe BMG-nyň Merkezi Afrika Respublikasyndaky köp ölçegli toplumlaýyn durnuklaşdyryş missiýasy we Kongo Demokratik Respublikasyndaky BMG durnuklaşdyryş missiýasy (MONUSCO) ýaly möhüm missiýalara harby we maddy-tehniki goşant goşdy.

Ikitaraplaýyn diplomatik gatnaşyklarda Türkiye gapma-garşy ýa-da ylalaşmaýan taraplary birleşdirýän ygtybarly fasilitora öwrüldi. Ankaranyň bu işdäki iň uly artykmaçlygynyň, krizisiň ähli taraplary bilen göni we açyk aragatnaşyk kanalyny döretmek ukybynyň bardygyny bellän Lo, Türkiýäniň giňelýän diplomatik ulgamynyň araçylyk ukybyny ýokarlandyrýandygyny aýtdy.

Somali bilen Efiopiýanyň arasyndaky taryhy barlyşyk: Ankara prosesi

Türkiye kontinentdäki araçylyk güýjüniň iň anyk we häzirki mysaly Somali bilen Efiopiýanyň arasyndaky dartgynlygy azaltmak üçin başlanan "Ankara prosesi" boldy. Türkiýanyň iki ýurt bilen güýçli syýasy, harby we ykdysady gatnaşyklary taraplary çözgüt stoluna getirmekde aýgytly rol oýnady. 2024-nji ýylyň iýul aýynda Türkiýanyň goldawy bilen başlanan intensiw diplomatik gatnaşyklar, Prezident Rejep Taýyp Erdogan tarapyndan 2024-nji ýylyň 11-nji dekabrynda gol çekilen taryhy Ankara Jarnamasy bilen täç edildi. Bu beýannama bilen Somali bilen Efiopiýa birek-biregiň özygtyýarlylygyna, agzybirligine we territorial bitewiligine ygrarlydygyny tassykladylar.

Türkiye Somali bilen Somalilandyň arasynda Gündogar Afrikadaky gepleşiklerde fasilitator roluny oýnady we Demirgazyk Afrikadaky Liwiýa krizisini çözmekde möhüm syýasy rol oýnady. Ankara, Efiopiýa bilen Müsüriň arasyndaky Nil suwunyň dowamly dawasyny çözmek üçin işjeň diplomatik başlangyçlaryny dowam etdirýär.

Saheldäki howpsuzlyk hyzmatdaşlygy we Sudanda durnukly parahatçylyk modeli

Türkiye Günbatar Afrikada we Sahel sebitinde howpsuzlyk töwekgelçiliginiň we terrorçylyk howplarynyň ýokarlanmagyna garşy işjeň rol oýnaýar. Doktor Lo, soňky ýyllarda Ankaranyň sebit döwletleri, esasanam Sahel döwletleri bileleşigi (AES) ýurtlary bilen goranyş pudagyna gönükdirilen gatnaşyklaryny çuňlaşdyrandygyny aýtdy. Türkiýäniň goranyş senagaty önümleri sebitdäki ýurtlaryň terrorçylyga garşy göreş we kuwwatyny ýokarlandyrmakda möhüm gurala öwrüldi.

Sudanly akademik doktor Taryk Nur Türkiýanyň Afrikadaky parahatçylyk çemeleşmesiniň diňe bir klassiki araçylyk bilen çäklenmän, ynsanperwer kömegini, bilimi, ösüşi goldamak we institusional mümkinçilikleri ýokarlandyrmagy öz içine alýan "bitewi aňsatlaşdyryş modelini" hödürleýändigini aýtdy. Somalide türk harby we raýatlarynyň bolmagy bu modeliň iň üstünlikli mysalydygyny aýdyp, Sudanda dowam edýän raýat urşunda Türkiýäniň öz içine alyjy rol oýnap biljekdigini aýtdy.

Dr. Nur, Sudanda dowamly parahatçylygy üpjün etmek üçin Afrika Bileleşigi, Ösüş boýunça Hökümetara Guramasy (IGAD), BMG we goňşy ýurtlar bilen utgaşyp hereket etmegiň möhümdigine ünsi çekdi. Parahatçylyga diňe ýaraşyk şertnamasy hökmünde garalmaly däldigini aýdan Nur, Türkiýanyň tejribesiniň Sudanyň bilim, saglygy goraýyş we döwlet edaralarynyň uruşdan soň üýtgedilmegine möhüm goşant goşjakdygyny aýtdy.