Uelangyçda gizlin inflýasiýa howpy: Dizel bahalary tekjelere nähili zarba urýar?

Dizel bahalarynyň kritiki çäklerden ýokary bolmagy awtoulag eýeleri bilen çäklenmän, ykdysadyýetiň ähli kapilýallaryna täsir edýän çykdajy krizisine öwrülýär. Meýdanda başlaýan önümçilik başdan geçirmeleri, stollara ýetýänçä köp basgançakly transport prosesini başdan geçirýär. Fuelangyjyň bahasynyň her ýokarlanmagy, bu üpjünçilik zynjyrynyň her bir baglanyşygynda çykdajy köpeldiji bolup görünýär we soňky sarp edijide bahanyň ýokarlanmagy hökmünde görkezilýär.

Meýdandan tekjä çenli ulag zynjyrynda esasy arakesme

Analiz gazetinden Mustafa Deniziň beren maglumatlaryna görä; Fuelangyç üçin salgyt ýükleri, dünýä nebit bazarlarynyň üýtgemegi we walýuta hümmetiniň üýtgemegi transport pudagyna çynlakaý basyş edýär. Türkiýede logistika işleriniň aglaba köpüsiniň ýol ulaglary bilen amala aşyrylmagy dizeliň bahasyny umumy inflýasiýanyň iň dinamiki kesgitleýjilerinden birine öwürýär.

Sarp edijä ýetýän soňky önümiň bahasy diňe çig maldan we önümçilik çykdajylaryndan ybarat däldir. Önümleriň meýdandan ammara, ammardan lomaý satyja we ahyrsoňy bazar tekjelerine syýahat wagtynda ýük awtoulaglary we ýük awtoulaglary tarapyndan ýakylan dizel ýangyjy, bellikleriň yzygiderli ýokarlanmagyna sebäp bolýar. Daşaýjynyň ýangyç çykdajylary transport töleglerinde gönüden-göni öz beýanyny tapsa-da, öndüriji we satyjy bu goşmaça çykdajylary bahasyna goşmaly.

15 günde 6,5 liranyň köpelmegi we global urşuň täsiri

recentlyangyç guýulýan stansiýalardaky işjeňlik ýaňy-ýakynda baş aýlanýan tizlige ýetdi. Esasanam 15-nji sentýabrda Stambulda dizeliň litr bahasy 100 TL çägine ýetdi, bu logistika pudagynda duýduryş jaňlaryny goýdy. Diňe 15 günüň içinde bolup geçen 6.5 liranyň ýokarlanmagy, uzak aralyga gatnaw bilen meşgullanýan täjirçilik ulaglarynyň iş çykdajylaryny durnuksyz derejä ýetirdi.

Bu global bahanyň ýokarlanmagynyň aňyrsynda ABŞ bilen Eýranyň arasynda dowam edýän dartgynlyk we uruş gurşawy bar. Dünýädäki energiýa bazarlary sarsdyrylan wagtynda ABŞ-da dizeliň litr bahasy 2 dollardan geçdi; Europeanewropa ýurtlarynyň köpüsinde Türk Lira ekwiwalenti 150 TL-e ýetdi. Türkiýä edilýän bu global basyşa ýokary salgytlar we walýuta hümmetleri goşulanda, nasos bahalarynyň ýokarlanmagy gutulgysyz bolýar we ähli üpjünçilik zynjyryny sarsdyrýar.

Daýhanlardan sarp edijilere inflýasiýanyň göze görünmeýän lokomotiw

Dizeliň bahasynyň ýokarlanmagy diňe bir daşaýjylara däl, oba hojalygynyň esasy sütüni bolan daýhanlara-da gönüden-göni täsir edýär. Traktorlar we kombaýnlar ýaly oba hojalygynyň esasy ýangyjy bolan dizeliň bahasynyň ýokarlanmagy, azyk önümleriniň ekin meýdanynda ýokary çykdajyda öndürilmegine sebäp bolýar. Meýdandan önüm ýokary transport tölegleri bilen daşalanda, bahasy çalt ýokarlanýar.

inflýasiýa sebedinde gönüden-göni görünmeýän bu logistika çykdajylary, pes girdejili maşgalalaryň býudjetinde çuňňur ýaralara sebäp bolýar. Girdejileriniň köpüsini azyk we esasy zerurlyklara bölýän raýatlar, supermarket kassalarynda dizel bahasynyň ýokarlanmagynyň bahasyny tölemäge mejbur bolýarlar. Dizeliň 100 TL çägini öňe sürmegi azyk inflýasiýasynyň ýakyn döwürde has kyn ýollara girjekdigini görkezýän alamat hasaplanýar.