Upewfrat derýasynyň taryhy: Million ýyllyk syr çözüldi

upewfrat derýasy taryhdaky iň gadymy siwilizasiýalaryň mekany bolan Mesopotamiýa -yň merkezinde ýerleşýär. Täze ylmy gözleg, takmynan 1,6 million ýyl ozal nähili emele gelendigini açyp görkezýän bu möhüm suw çeşmesiniň taryhyny açdy. Bu gözlegiň netijesine görä, upewfrat derýasynyň emele gelmegi Karasu we Murat derýalarynyň birleşmegi netijesinde gazanyldy. Şeýle-de bolsa, bu derýanyň kökleri has yza gaýdýar. Gözlegleriň görkezişi ýaly, Karasu we Murat derýalary takmynan 5,4 million ýyl ozal Ortaýer deňzine akypdyr. Bu iki derýanyň ugruny üýtgedip, millionlarça ýyllap dowam edýän tektoniki hereketler bilen birleşendigi kesgitlenildi.

Birleşmek prosesi we netijeleri

Alymlar Murat derýasynyň takmynan 3,6 million ýyl ozal ugruny üýtgedendigini we Karasu derýasynyň takmynan 800 müň ýyl soň täze ýataga gönükdirilendigini kesgitlediler. Bu iki derýa 1,6 million ýyl ozal birleşip, häzirki upewfrat derýasyny emele getirip, Pars aýlagyna tarap akyp başlady. Madof, bu birleşme amala aşyrylmasa, önelgesiz ýarym aýyň häzirki görnüşini alyp bilmejekdigini aýtdy.

Medeniýetleriň ösmegine täsiri

Hasyl ýarym aýy diýlip atlandyrylýan bu sebit häzirki Müsürden Yragyň günorta-gündogaryna çenli uzalyp gidýär. Mesopotamiýanyň gündogarynda ýerleşýän upewfrat we Tigr derýalary gurak howada oňat ekerançylyk meýdanlaryny döredip, sumerler we assiriýalylar ýaly ilkinji siwilizasiýalaryň ösmegine ýol açdy.

upewfrat derýasynyň gelip çykyşy baradaky täze teoriýalar, upewfrat derýasynyň gelip çykyşy takmynan 3 müň kilometre barabardyr. Şeýle-de bolsa, täze gözleg upewfratyň Ortaýer deňzine akýan bir derýa däl-de, eýsem iki aýry uly derýanyň birleşmegi bolandygyny tassyklady.

Ortaýer deňziniň geologiki döwürleri

Bu gözlegde upewfratyň geologiki taryhyny düşündirmek üçin seýsmiki maglumatlar, hemra suratlary we ýer kartalary ulanyldy. Gözlegçiler Liwan deňziniň düýbünde tapylan 5-6 million ýyllyk derýa çökündilerini Türkiýedäki şuňa meňzeş çökündiler bilen deňeşdirip, Paleo-Karasu we Paleo-Murat atly iki gadymy derýa ulgamyny ýüze çykardylar. Ortaýer deňzi doldurylandan soň, derýalardan galan jülgeler suw astyndady we täze gözleg bu harabalyklary açdy.

Gadymy yzlaryň tapylmagy

Madof deňziň aşagynda gömülen bu gadymy yzlaryň gury ýerde ýüze çykan nokatlaryny birleşdirip, upewfrat derýasynyň taryhyny yşyklandyrýandygyny aýtdy. Bu açyş, geçmişde we şu gün derýa ulgamlarynyň roluna düşünmekde möhüm ädim hökmünde häsiýetlendirilýär.

Derýa bilen geçirilýän çökündileriň derňewi

Alymlar Paleo-Karasu we Paleo-Murat derýalarynyň göterýän çökündileriniň mukdaryny gözden geçirdiler we ululyklaryny modelleşdirdiler. Netijeler birleşmezden ozal iki derýanyň hem häzirki Nil derýasyndan has uludygyny görkezdi.

Geografiki we ekologiki täsirler

Gözlegçiler derýa ulgamlaryndaky bu üýtgeşmeleriň diňe sebitiň geografiýasyna däl, eýsem süýdemdirijileriň Afrikadan Lewanta gidýän ugurlaryna-da täsir edendigini bellediler. Derýa ulgamlary suw çeşmeleriniň migrasiýa ýollary boýunça paýlanyşyny kesgitlän bolmagy mümkin.

Suw baýlyklarynyň geljegi we ähmiýeti

upewfrat derýasynyň emele geliş prosesi suw çeşmeleriniň uly göwrümli üýtgemeleriniň geografiýalary emele getirmegine we ýaşaýşyň ösmegi üçin zerur şertlere täsir etmegine düşünmäge kömek edýär. Bu gözleg, geljekdäki geologiki üýtgeşmeler we bu üýtgeşmeleriň ekosistemalara ýetirýän täsiri barada möhüm maglumatlary berýär.

SIZI IN MAGLUMAT EDIP BOLAR: Asyryň iň güýçli El Nino tolkuny! Recordazgy temperaturasynyň sanalmagy Habarlary görüň

SIZI BOLANOK 'Türkiye ABŞ-nyň Eýrany agdarmak meýilnamasynyň öňüni aldy' Habarlary görmek