Wengriýadaky taryhy karar: Prezident konstitusiýa üýtgetmeler girizilmedi

Wengriýada Wiktor Orbanyň 16 ýyllyk dolandyryşyny bes eden we premýer-ministr bolan Piter Magyar ýurduň syýasy gurluşyny düýpgöter üýtgetjek ilkinji möhüm ädimini etdi. Wengriýanyň Milli Assambleýasy tarapyndan kabul edilen taryhy konstitusiýa üýtgetmeler bukjasy bilen, premýer-ministr Magýar "Orbanyň gurjagy" diýip häsiýetlendiren Prezident Tamas Sulyokyň işden aýrylmagy üçin resmi ýol açyldy. Parlament ses berişliginde kabul edilen 17-nji konstitusiýa üýtgetme bukjasy ýurtda täze syýasy döwrüň gapysyny açýar.

"Wengriýa milletine dönüklik bolar"

Premýer-ministr Piter Magýar parlamente eden ýüzlenmesinde bu düzgüniň öňki premýer-ministr Wiktor Orbanyň döwründe gurlan awtoritar we ikitaraplaýyn institusional gurluşy ýok etmek prosesinde iň möhüm ädimdigini aýtdy. Magyar öz çykyşynda "Bu konstitusiýa degmezlik Wengriýa halkyna dönüklik bolar" -diýip, reforma tutanýerliligini görkezdi. Premýer-ministr Prezident Tamas Sulyokyň iki wariantynyň bardygyny aýtdy we konstitusiýa üýtgetme girizilmese bäş günüň içinde gol çekilmese, göni impiçment işiniň parlament tarapyndan başlajakdygyny aýtdy.

Wengriýanyň mejlisinde jemi 199 orunlyk geçirilen ses berişlikde konstitusiýa üýtgetme kanuny 139 ses bilen kanuna öwrüldi, oňa diňe 6 deputat ses berdi. Oppozisiýa Wengriýanyň raýatlar bileleşiginiň (Fidesz) we öňki premýer-ministr Wiktor Orbanyň ýolbaşçylygyndaky Hristian Demokratik Halk Partiýasynyň (KDNP) deputatlary ses berişlige nägilelik bildirdi we sessiýany boýkot etdi. Täze kabul edilen tekstde, halkyň başdan geçiren "ynamynyň çynlakaý ýitmegi" sebäpli Prezident Süleýkiň ygtyýarlyk möhletiniň möhletinden öň ýatyryljakdygy aýdyň görkezildi.

Kazyýet we kanun çykaryjylyk babatynda düýpli çäklendirmeler

kabul edilen 17-nji konstitusiýa üýtgetmeler bukjasy diňe prezident edarasy bilen çäklenmeýär; Şeýle hem, kazyýet we kanun çykaryjy guramalarda düýpli özgertmeleri göz öňünde tutýar. Täze düzgün bilen, Konstitusiýa kazyýetiniň agzalary üçin 70 ýaş çäkleri gaýtadan girizildi. Bu ädim, öňki premýer-ministr Orbana ýakynlygy bilen tanalýan Konstitusiýa kazyýetiniň başlygy we öňki baş prokuror Piter Poltyň, şeýle hem 70 ýaşdan geçen beýleki üç ýokary kazyyň wezipelerine gönüden-göni täsir eder. Bu atlaryň ygtyýarlyklary konstitusiýa üýtgetme güýje girenden iki aý soň awtomatiki usulda tamamlanar.

Mundan başga-da, deputatlaryň ygtyýarlyk möhletinde demokratik çäklendirme girizildi. Täze kanuna görä, Wengriýada parlament agzalary iň köp üç möhlet ýa-da jemi 12 ýyl işläp bilerler. Bu döwri tamamlan syýasatçylar indiki parlament saýlawlarynda gaýtadan parlamente dalaşgär bolup bilmezler. Konstitusiýa üýtgetme resmi bolup güýje girenden soň, parlament 30 günüň içinde ýurduň täze prezidentini saýlamaly.

Saýlawda ýeňişden taryhy özgertmelere çenli proses

Wengriýadaky syýasy deňagramlylygy üýtgeden proses 12-nji aprelde geçirilen umumy saýlawlardan başlandy. Piter Magyaryň ýolbaşçylygyndaky Hormat we azatlyk partiýasy (Tisza) saýlawlarda taryhy ýeňiş gazandy, 199 orunlyk mejlisde 141 orny eýeledi we konstitusiýany özbaşdak üýtgedip biljek köplüge ýetdi. 9-njy maýda premýer-ministr hökmünde kasam kabul eden Magyar ilki bilen prezident Tamas Sulyoky işinden çekilmäge çagyrdy.

Prezident Süleýk öz wezipesinden aýrylmajakdygyny mälim edeninden soň, premýer-ministr Magyar 5-nji iýulda parlamente prezidentiň işden aýrylmagy ýaly konstitusiýa üýtgetme teklibini hödürledi. Bu döwürde Fidesz partiýasy paýtagt Budapeştiň gatnaşmagynda demonstrasiýa gurady; Prezident Süleýk bu düzgüniň demokratik ýörelgelere laýyklygyny barlamak üçin Wenesiýa Komissiýasyna we Konstitusiýa Kazyýetine ýüz tutdy. Şeýle-de bolsa, mejlisdäki Tisza köplügi reforma bukjasyny kabul etmek bilen Wengriýanyň syýasatynda täze sahypa açdy.