Ysraýylyň täze maksady: Palestindäki Osman mirasy: Süleýman howp astyndaky howuzlar

Ysraýylyň giňeldiş syýasaty bu gezek Palestinanyň Beýtullaham şäheriniň golaýynda ýerleşýän we müňlerçe ýyllyk taryhy bolan Süleýman howuzlaryny nyşana aldy. Iňlis "The Guardian" gazetiniň neşir eden habaryna görä Ysraýylyň administrasiýasy we ýewreý göçüp gelenler sebitdäki taryhy suw howdanlaryny ele almak üçin basyşlaryny artdyrdylar. Geçen ýylyň maý aýynda Ysraýylyň sagçy Maliýe ministri Bezalel Smotriçiň sebitiň Palestina degişlidigini tassyklaýan 30 ýyllyk şertnamany ýatyrmak howpy bilen bu prosesiň birleşmegi ýakyldy. Smotriçiň we aşa sagçy deputat Zvi Sukkotyň palestinalylary sebitden çykarmak baradaky çagyryşlaryndan soň taryhy sebitdäki harby işjeňlik hem güýçlendi. Ahyrsoňy, 10-njy iýulda Ysraýyl esgerleri howuzlaryň ýerleşýän ýerine hüjüm etdiler we howuzda sowap ýören palestinaly çagalary zor bilen çykarmak üçin göz ýaşardyjy gaz ulandylar. Şeýle-de bolsa, bu taryhy sebit resmi taýdan Palestina administrasiýasyna 1995-nji ýylda gol çekilen ikinji Oslo şertnamasynyň çäginde berildi.

Rim in Engineeringenerligi we Osmanly degirmeni tarapyndan döredilen taryh

Süleýman howuzlarynyň kökleri beöň II asyra degişlidir. Iýerusalimden takmynan 13 km uzaklykda ýerleşýän bu ägirt uly suw ulgamy, Rim döwründe iki sany uly suw howdany, suw geçiriji we tunel bilen gadymy dünýäniň iň möhüm in engineeringenerçilik taslamalarynyň birine öwrüldi. Osman imperiýasy sebitdäki taryhy mirasa iň uly goşant goşdy. Palestina topraklaryny 1516-njy ýyldan 1917-nji ýyla çenli 401 ýyllap parahatçylykly dolandyran Osmanlylar suw ýollarynyň howpsuzlygyny üpjün etmek üçin sebitde strategiki gala gurup, ulgama üçünji monumental howuz goşdy. Sebitde döwrebaplaşdyryş işleri Iňlis administrasiýasy tarapyndan 1923-1988-nji ýyllar aralygynda demir turbalary we nasoslary oturtmak arkaly geçirildi.

"Süleýman" ady, ýewreý mirasy däl-de, Osman soltanyny aňladýar

Ysraýyl administrasiýasy "Süleýman" diýip atlandyrýan bu howuzlaryň ýewreý taryhynyň bir bölegidigini öňe sürmek bilen basyp almak üçin ýer taýynlamaga synanyşýar. Şeýle-de bolsa, bilermenler we arheologlar bu talaplaryň esassyzdygyny aýdýarlar. Beýtullahamyň Syýahatçylyk we gadymyýet bölüminiň müdiri Eman el-Titi, howuzlara berlen "Süleýman" adynyň ýewreý şasy Süleýman bilen hiç hili baglanyşygynyň ýokdugyny, tersine, 16-njy asyrda Iýerusalimiň diwarlaryny we suw ulgamlaryny düýpgöter täzelän Ajaýyp Osman soltany Süleýmana degişlidir. Suw kuwwaty takmynan 250 müň kub metr bolan bu üç ajaýyp howuz, gadymy dünýäden şu güne çenli iň uly suw saklaýyş ulgamlarynyň biri hökmünde bütinleý Palestinanyň özygtyýarlylygy astyndaky ýerlerde ýerleşýär.

Arheologiýanyň syýasy ýarag hökmünde ulanylmagyna reaksiýa

Ysraýylyň taryhy ýerlere bolan talaplary öz alymlary tarapyndan tankyt edilýär. Ysraýyl arheology Alon Arad Süleýman howuzlarynyň töweregindäki dartgynlyga reaksiýa bildirdi we bu arheologiki ýeriň Oslo şertnamasyny birtaraplaýyn ýatyrmak üçin "ýarag" hökmünde ulanylandygyny aýtdy. Arad, Günbatar Şeriýada takmynan 6 müň gadymy ýadygärligiň bardygyny we olaryň diňe az böleginiň ýewreý mirasy bilen göni ýa-da gytaklaýyn arabaglanyşygynyň bardygyny ýatlatdy. Bu soňky wakalar, medeni we taryhy mirasy basyp alyş guralyna öwrüp, Ysraýylyň Palestina topraklarynda özygtyýarly hukuklary doly ýok etmek strategiýasynyň täze baglanyşygy hasaplanýar.