Turkiyaning energiya ta'minoti xavfsizligi: ta'minotning diversifikatsiyalangan strategiyalari

Turkiya energiya ta'minoti xavfsizligini ta'minlash uchun diversifikatsiyalangan ta'minot tuzilishi bilan ajralib turadi. Mamlakatning tabiiy gaz va neft importi maʼlumotlari energiya bozorlarining global dinamikasiga moslashish uchun koʻrilgan strategik qadamlarni ochib beradi. Turkiya Hurmuz bo'g'ozidagi ta'minot xavfsizligi xavflariga qarshi samarali yechimlar ishlab chiqmoqda.

Tabiiy gaz importidagi xilma-xillik

Energiya bozorini tartibga solish idorasi (EPDK) ma'lumotlariga ko'ra, Turkiyaning 2023 yilning birinchi choragida tabiiy gaz importi 19,2 milliard kub metr sifatida qayd etildi. Bu davrda AQSh 35,7 foiz ulush bilan eng yirik yetkazib beruvchi bo'lsa, Rossiya 35 foiz va Ozarbayjon 13,4 foiz ulush bilan uchinchi o'rinni egalladi. Bahor oylariga o'tsak, AQSh yetakchiligini saqlab qolgan holda, Rossiyaning mart oyida birinchi o'ringa ko'tarilgani ko'rindi.

Rossiyaning neft importidagi og'irligi

Turkiyaning neft va neft mahsulotlari importi 3,32 million tonnani tashkil etdi. Rossiya bu sohada asosiy yetkazib beruvchi mavqeini saqlab qolgan bo'lsa, Iroq, Qozog'iston va Saudiya Arabistoni ham muhim ulushga ega bo'ldi. Yanvar oyida Rossiyaning umumiy neft importidagi ulushi 49,7 foizni, Iroqning ulushi 14 foizni, Saudiya Arabistonining ulushi esa 9 foizdan ortiqni tashkil qilgan. Fevral oyida Iroq va Qozog'istonning ulushi ortgan bo'lsa, Rossiya mart oyida 49,6 foiz bilan yetakchiligini saqlab qoldi.

Hurmuz bo'g'ozining strategik ahamiyati

Global energiya savdosining taxminan 20 foizi o'tgan Hormuz bo'g'ozi energiya ta'minoti xavfsizligi nuqtai nazaridan juda muhim ahamiyatga ega. Bu mintaqadagi uzilishlar ta'minot xavfsizligi tashvishlarini kuchaytirar ekan, Turkiya bu jarayonni muqobil yo'llar bilan boshqarmoqda. Jeyhan terminali Iroq va Ozarbayjon neftini jahon bozorlariga ochadigan muhim chiqish nuqtasi sifatida ajralib turadi.

Boku-Tbilisi-Jayhon va Mintaqaviy roli

Turkiya neftni asosan dengiz orqali import qilsa-da, mintaqaviy neft oqimlarini Baku-Tbilisi-Turkiya-Ceyrude va Baku-Tbilisi-Ceyrude orqali jahon bozorlariga yetkazib beradigan strategik markaz sifatida ajralib turadi. Quvur liniyasi. Ozarbayjon nefti Boku-Tbilisi-Jayhan liniyasi orqali Jayhan terminaliga tashiladi va u yerdan jahon bozorlariga jo'natiladi. Bu yoʻnalish Qozogʻiston kabi ishlab chiqaruvchilar uchun ham Rossiyaga qaramlikni kamaytiradigan muqobil yoʻlak vazifasini oʻtamoqda.

Turkiya-Iroq xom neft quvuri

Iroq neftini jahon bozorlariga olib chiqqan Turkiya-Iroq xom neft quvur liniyasi Kerkukdan Jayhangacha choʻzilgan va shu yilning mart oyida yana ishga tushirilgan edi. Liniyaning sutkalik quvvati taxminan 1,5 million barrelni tashkil qiladi. Yuk tashishning qayta tiklanishi bilan eksportni birinchi bosqichda kuniga 170 ming barrelga, keyin esa 250 ming barrelga oshirish rejalashtirilgan. Bu oqim Turkiyaning neftni shimoldan O'rta yer dengiziga tashishdagi rolini kuchaytiradi.

Tabiiy gaz bo'yicha strategik hamkorlik

Turkiya xalqaro quvurlar orqali Rossiya, Ozarbayjon va Erondan gaz yetkazib berish orqali energiya markazi sifatidagi mavqeini mustahkamlamoqda. "Moviy oqim" orqali Rossiyadan har yili 16 milliard kub metr gaz yetkazib berilayotgan bo'lsa, Turk oqimi umumiy quvvati 31,5 milliard kub metr bo'lgan ikkita parallel liniyadan iborat. Bu liniyalardan biri Turkiyaning ichki iste’molini qondirish uchun foydalanilsa, ikkinchi liniya gazni Janubiy va Janubi-Sharqiy Yevropaga tashishga xizmat qiladi.

Ozarbayjon gazi va janubiy gaz koridori

Ozarbayjondan keladigan tabiiy gaz yillik quvvati taxminan 24 milliard kub metr bo‘lgan Baku-Tbilisi-Erzurum tabiiy gaz quvur liniyasi orqali Turkiyaga tashiladi. Bu liniya Janubiy gaz koridorining birinchi bo‘g‘inini tashkil etadi. Turkiyaga yetib boruvchi gaz gʻarbga Trans-Anadolu tabiiy gaz quvuri (TANAP) orqali uzatiladi va Yevropaga joʻnatish Trans-Adriatik quvur liniyasi (TAP) orqali amalga oshiriladi.

TANAP va TAPning roli

Turkiya boʻylab choʻzilgan TANAP yiliga taxminan 16 milliard kub metr quvvatga ega. Bu quvvatning taxminan 6 milliard kub metri Turkiyaning ichki iste'moli uchun, 10 milliard kub metri esa Yevropaga yo'naltirilgan. TANAP orqali tashiladigan gaz Turkiya-Gretsiya chegarasida TAPga ulanib, Yevropa bozoriga chiqadi. TAP yiliga qariyb 10 milliard kub metr quvvat bilan ishlayotgan boʻlsa, liniya quvvati texnik jihatdan 20 milliard kub metrgacha oshirilishi mumkin.

Igdir-Naxchivan va Eron gazi

Bundan tashqari, Turkiya va Ozarbayjonning energiya hamkorligining soʻnggi boʻgʻinlaridan biri sifatida oʻtgan yili Igdir-Naxchivan tabiiy gaz quvuri foydalanishga topshirildi. Kundalik quvvati taxminan 2 million kub metr bo'lgan liniya Naxchivanning tabiiy gaz ehtiyojlarini Turkiya orqali qondirishni maqsad qilgan. Shu tariqa mintaqaning Eronga gaz qaramligi sezilarli darajada kamayadi. Erondan Turkiyaga tabiiy gaz oqimi Eron-Turkiya tabiiy gaz quvur liniyasi orqali amalga oshiriladi. Yillik texnik quvvati taxminan 14 milliard kub metr boʻlgan ushbu liniya orqali Turkiyaning Eron bilan uzoq muddatli kelishuvi doirasida yiliga 9,6 milliard kub metrgacha gaz yetkazib berish koʻzda tutilgan.

Natijada, Turkiya energiya taʼminoti xavfsizligini taʼminlash maqsadida amal qilayotgan diversifikatsiyalangan taʼminot strategiyasi global energiya bozoridagi tebranishlarga qarshi samarali yechim taklif etadi. Kelajakda bu strategiyalar energiya xavfsizligi bilan bog‘liq xavotirlarni kamaytirishda yanada samaraliroq bo‘lishi kutilmoqda.