Türkiyənin Enerji Təchizatı Təhlükəsizliyi: Diversifikasiyalı Təchizat Strategiyaları

Türkiyə enerji təchizatı təhlükəsizliyini təmin etmək üçün çoxşaxəli təchizat strukturu ilə seçilir. Ölkənin təbii qaz və neft idxalı məlumatları enerji bazarlarının qlobal dinamikasına uyğunlaşmaq üçün atılan strateji addımları ortaya qoyur. Türkiyə Hörmüz boğazında tədarük təhlükəsizliyi risklərinə qarşı təsirli həll yolları inkişaf etdirir.

Təbii Qaz İdxalında Müxtəliflik

Enerji Bazarını Tənzimləmə Qurumunun (EPDK) məlumatlarına görə, Türkiyənin 2023-cü ilin ilk rübündə təbii qaz idxalı 19,2 milyard kubmetr olaraq qeyd edildi. Bu dövrdə ABŞ 35,7 faiz payla ən böyük tədarükçü olub, 35 faizlə Rusiya üçüncü, 13,4 faizlə Azərbaycan üçüncü olub. Yaz aylarına keçərkən ABŞ liderliyini qoruduğu bir vaxtda Rusiyanın mart ayında birinci yerə yüksəldiyi görüldü.

Rusiyanın neft idxalında çəkisi

Türkiyənin neft və neft məhsulları idxalı 3,32 milyon ton oldu. Rusiya bu sahədə əsas tədarükçü mövqeyini qoruduğu halda, İraq, Qazaxıstan və Səudiyyə Ərəbistanı da əhəmiyyətli paylar əldə edib. Yanvarda Rusiyanın ümumi neft idxalında payı 49,7 faiz, İraqın payı 14 faiz, Səudiyyə Ərəbistanının payı isə 9 faizdən çox olub. Fevral ayında İraq və Qazaxıstanın payları artarkən, Rusiya mart ayında yüzdə 49,6 ilə liderliyini qoruyub.

Hörmüz boğazının strateji əhəmiyyəti

Qlobal enerji ticarətinin təxminən 20 faizinin keçdiyi Hörmüz boğazı enerji təchizatı təhlükəsizliyi baxımından kritik əhəmiyyətə malikdir. Bu bölgədəki fasilələr təchizat təhlükəsizliyi narahatlığını artırsa da, Türkiyə bu prosesi alternativ yollarla idarə edir. Ceyhan Terminalı İraq və Azərbaycan neftinin dünya bazarlarına açıldığı mühüm çıxış nöqtəsi kimi önə çıxır.

Bakı-Tbilisi-Ceyhan və Regional Rolü

Türkiyə nefti əsasən dəniz yolu ilə idxal etsə də, regional neft axınlarının Bakı-Tbilisi-Türkiyə boru xətti və Ceyhan-Tiflis-Türkiyə boru kəməri ilə dünya bazarlarına çatdırıldığı strateji bir mərkəz kimi seçilir. Boru kəməri. Azərbaycan nefti Bakı-Tbilisi-Ceyhan xətti ilə Ceyhan terminalına nəql edilir və oradan dünya bazarlarına göndərilir. Bu xətt həm də Qazaxıstan kimi istehsalçılar üçün Rusiyadan asılılığı azaldan alternativ dəhliz rolunu oynayır.

Türkiyə-İraq Xam Neft Boru Kəməri

İraq neftini dünya bazarlarına daşıyan Türkiyə-İraq Xam Neft Kəməri Kərkükdən Ceyhana qədər uzanır və bu ilin mart ayında yenidən istifadəyə verilib. Xəttin gündəlik gücü təqribən 1,5 milyon bareldir. Daşımaların bərpası ilə ixracın birinci mərhələdə sutkada 170 min barrelə, daha sonra isə 250 min barelə çatdırılması planlaşdırılır. Bu axın neftin şimaldan Aralıq dənizinə nəqlində Türkiyənin rolunu gücləndirir.

Təbii Qazda Strateji Əməkdaşlıq

Türkiyə beynəlxalq boru kəmərləri vasitəsilə Rusiya, Azərbaycan və İrandan qaz tədarük edərək enerji mərkəzi mövqeyini gücləndirir. “Mavi axın”la Rusiyadan ildə 16 milyard kubmetr qaz tədarük edildiyi halda, “Türk axını” ümumi tutumu 31,5 milyard kubmetr olan iki paralel xəttdən ibarətdir. Bu xətlərdən biri Türkiyənin daxili istehlakını ödəmək üçün istifadə edilərkən, digər xətt qazın Cənubi və Cənub-Şərqi Avropaya nəqlinə xidmət edir.

Azərbaycan Qaz və Cənub Qaz Dəhlizi

Azərbaycandan gələn təbii qaz, illik gücü təxminən 24 milyard kubmetr olan Bakı-Tbilisi-Ərzurum Təbii Qaz Boru Kəməri ilə Türkiyəyə nəql edilir. Bu xətt Cənub Qaz Dəhlizinin birinci həlqəsini təşkil edir. Türkiyəyə çatan qaz Trans Anadolu Təbii Qaz Boru Kəməri (TANAP) vasitəsilə qərbə ötürülür və Avropaya nəqli Trans Adriatik Boru Kəməri (TAP) vasitəsilə həyata keçirilir.

TANAP və TAP-ın Rolu

Türkiyənin hər yerində uzanan TANAP illik təxminən 16 milyard kubmetr gücündə işləyir. Bu gücün təxminən 6 milyard kubmetri Türkiyənin daxili istehlakı üçün, 10 milyard kubmetri isə Avropaya yönəldilmişdir. TANAP ilə nəql edilən qaz Türkiyə-Yunanıstan sərhədində TAP-la birləşdirilərək Avropa bazarına çıxır. TAP illik təqribən 10 milyard kubmetr istehsal gücü ilə işlədiyi halda, xəttin ötürücülük qabiliyyəti texniki cəhətdən 20 milyard kubmetrə qədər artırıla bilər.

İğdır-Naxçıvan və İran Qazı

Bundan əlavə, Türkiyə ilə Azərbaycanın enerji əməkdaşlığının son həlqələrindən biri kimi ötən il İğdır-Naxçıvan Təbii Qaz Boru Kəməri istifadəyə verilib. Gündəlik ötürmə qabiliyyəti təxminən 2 milyon kubmetr olan xətt Naxçıvanın təbii qaz ehtiyacını Türkiyə üzərindən qarşılamağı hədəfləyir. Bununla da regionun İrandan qaz asılılığı xeyli azalmış olur. İrandan Türkiyəyə təbii qaz axını İran-Türkiyə Təbii Qaz Boru Kəməri ilə təmin edilir. İllik texniki tutumu təqribən 14 milyard kubmetr olan bu xətt vasitəsilə Türkiyənin İranla uzunmüddətli müqaviləsi çərçivəsində ildə 9,6 milyard kubmetrə qədər qazın tədarükü nəzərdə tutulur.

Nəticədə Türkiyənin enerji təchizatı təhlükəsizliyini təmin etmək üçün izlədiyi şaxələndirilmiş təchizat strategiyası qlobal enerji bazarlarında baş verən dalğalanmalara qarşı effektiv həll yolu təklif edir. Gələcəkdə bu strategiyaların enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqların azaldılmasında daha da effektiv olacağı gözlənilir.