Türkiye energiýa üpjünçiligi howpsuzlygy: Dürli görnüşli üpjünçilik strategiýasy

Türkiye, energiýa üpjünçiliginiň howpsuzlygyny üpjün etmek üçin köpugurly üpjünçilik gurluşy bilen tapawutlanýar. Naturalurduň tebigy gaz we nebit importy maglumatlary energiýa bazarlarynyň global dinamikasyna uýgunlaşmak üçin görülýän strategiki ädimleri açýar. Türkiýe, Hormuz bogazynda üpjünçilik howpsuzlygy töwekgelçiligine garşy netijeli çözgütleri taýýarlaýar. Bu döwürde ABŞ 35,7 göterim paý bilen iň uly üpjün ediji boldy, üçünji orunda Russiýa 35 göterim, Azerbaýjan 13,4 göterim paý aldy. ABŞ liderligini dowam etdirip, bahar aýlaryna geçip, Russiýanyň mart aýynda birinji ýerde durandygyny gördi.

Russiýanyň nebit importynda agramy

Türkiýanyň nebit we nebit önümleriniň importy 3,32 million tonna boldy. Russiýa bu ugurda esasy üpjün ediji hökmünde öz ornuny saklasa-da, Yrak, Gazagystan we Saud Arabystany hem möhüm paý aldy. Januaryanwar aýynda Russiýanyň nebit importynyň umumy paýy 49,7 göterim, Yrak 14 göterim, Saud Arabystany 9 göterimden gowrak paý aldy. Fewral aýynda Yrak bilen Gazagystanyň paýlary artan hem bolsa, Russiýa mart aýynda 49,6 göterim bilen öňdebaryjylygyny saklady.

Hormuz bogazynyň strategiki ähmiýeti

Dünýä energiýa söwdasynyň takmynan 20 göterimi geçýän Hormuz bogazy, energiýa üpjünçiligi howpsuzlygy taýdan möhüm ähmiýete eýe. Bu sebitdäki bidüzgünçilikler üpjünçilik howpsuzlygy meselesini ýokarlandyrýan hem bolsa, Türkiye bu prosesi alternatiw ugurlar bilen dolandyrýar. Jeýhan terminaly, Yrak we Azerbaýjan nebitiniň dünýä bazarlaryna açylýan möhüm çykyş nokady hökmünde tapawutlanýar. Azerbaýjan nebiti Baku-Tbilisi-Jeýhan liniýasynyň üsti bilen Jeýhan terminalyna äkidilýär we ol ýerden dünýä bazarlaryna iberilýär. Bu liniýa, şeýle hem, Gazagystan ýaly öndürijiler üçin Russiýa garaşlylygy azaldyp, alternatiw däliz bolup hyzmat edýär. Çyzygyň gündelik kuwwaty takmynan 1,5 million barrele deňdir. Iberilişiň täzeden başlamagy bilen eksportyň birinji etapda günde 170 müň barrele, soňra bolsa 250 müň barrele çenli ýokarlandyrylmagy meýilleşdirilýär. Bu akym, Türkiýanyň demirgazykdan Ortaýer deňzine daşamakdaky roluny güýçlendirýär.

Tebigy gazda strategiki hyzmatdaşlyk

Türkiýe halkara turbageçirijiler arkaly Russiýa, Azerbaýjan we Eýrandan gaz ibermek arkaly energiýa merkezi hökmünde ornuny güýçlendirýär. Russiýadan her ýyl “Mawy akym” arkaly 16 milliard kub metr gaz iberilýän bolsa, “TurkStream” umumy kuwwaty 31,5 milliard kub metr bolan iki sany parallel çyzykdan durýar. Bu setirleriň biri Türkiýeniň içerki sarp edişini kanagatlandyrmak üçin ulanylsa, beýleki liniýa Günorta we Günorta-Gündogar Europeewropa gaz daşamaga hyzmat edýär. Bu setir Günorta gaz koridorynyň ilkinji baglanyşygyny emele getirýär. Türkiýa ýetýän gaz, Trans Anadoly tebigy gaz turbageçirijisi (TANAP) arkaly günbatara iberilýär we Europeewropa iberilmegi Trans Adriatik turbageçiriji (TAP) arkaly amala aşyrylýar. Bu kuwwatyň takmynan 6 milliard kub metr Türkiýäniň içerki sarp edilişi üçin bölünip berilýär, 10 milliard kub metr bolsa Europeewropa gönükdirilýär. TANAP arkaly daşalýan gaz, Türkiye-Gresiýa serhedindäki TAP bilen birleşip Europeanewropa bazaryna ýetýär. TAP ýyllyk kuwwaty takmynan 10 milliard kub metr bilen işleýän bolsa-da, liniýanyň kuwwaty tehniki taýdan 20 milliard kub metre çenli ýokarlandyrylyp bilner. Gündelik kuwwaty takmynan 2 million kub metre barabar bolan bu liniýa, Nakhwiwanyň tebigy gaz zerurlyklaryny Türkiye arkaly kanagatlandyrmagy maksat edinýär. Şeýlelik bilen sebitiň gaz Eýrana garaşlylygy ep-esli azalýar. Eýrandan Türkiýa tebigy gaz akymy, Eýran-Türkiye tebigy gaz turbageçirijisi arkaly üpjün edilýär. Annualyllyk tehniki kuwwaty takmynan 14 milliard kub metr bolan bu liniýanyň üsti bilen, Türkiýeniň Eýran bilen uzak möhletleýin şertnamasynyň çäginde her ýyl 9,6 milliard kub metre çenli gaz üpjün edilmegi göz öňünde tutulýar. Geljekde bu strategiýalaryň energiýa howpsuzlygy baradaky aladalary azaltmakda has täsirli bolmagyna garaşylýar.