ABŞ-ın Qrenlandiya planında tarixi kompromis: Danimarka və Qrenlandiya cəbhəsində məmnunluq üstünlük təşkil edir

İrfan Kurtulmuş - Qlobal geosiyasətin ən strateji nöqtələrindən biri olan Qrenlandiya üçün tarixi dönüş nöqtəsi qoyuldu. ABŞ prezidenti Donald Tramp Danimarka ilə adada “daimi təhlükəsizlik nəzarəti”nin təmin edilməsi üçün razılığın əldə edildiyini və bölgədə genişmiqyaslı hərbi yenidənqurma prosesinin başlanılacağını açıqlayıb. Trampın böyük diplomatik qələbə kimi xarakterizə etdiyi bu addım, Danimarka və Qrenlandiyanın uzun müddətdir masada saxladığı şərtləri qəbul etməklə, mahiyyətcə həyata keçirilir.

Tarixi İmzalar Nyu Yorkda Ediləcək

Danimarka və Qrenlandiyadan gələn ilk reaksiyalar əldə edilən kompromisdən məmnunluğu ortaya qoyur. Danimarkanın baş naziri Mette Frederiksen gecə yarısı verdiyi rəsmi açıqlamada Qrenlandiya, Danimarka Krallığı və ABŞ ilə ortaq şəkildə həyata keçiriləcək bu razılaşmanın Arktika və Şimali Atlantika regionlarının təhlükəsizliyini gücləndirəcəyini vurğulayıb. Frederiksen, sazişin birbaşa olaraq NATO və Avropanın müdafiə strategiyalarına töhfə verəcəyini ifadə edərək, eyni zamanda Krallığın suveren hüquqlarını və Qrenlandiya xalqının öz müqəddəratını təyinetmə hüququnu qoruduğunu vurğuladı.

Gələn həftə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası münasibətilə Nyu-Yorkda tarixi imzalanma mərasiminin keçiriləcəyi və Danimarka adından baş nazir Frederiksenin imza atacağı bildirildi. Qrenlandiya Hökumətinin prezidenti Yens-Frederik Nilsen də üçlü ittifaqın Qərb dünyasının təhlükəsizliyi üçün kritik hədd olduğunu bildirərək prosesə tam dəstək verib.

Rusiya və Çinin Arktika planlarına əsas maneə

Sazişin rəsmi mətni hələlik ictimaiyyətlə paylaşılmasa da, diplomatik mənbələrdən sızan məlumatlar hərbi əməkdaşlığın sərhədlərini açıq şəkildə göstərir. Yeni saziş ABŞ-ın Qrenlandiyadakı hərbi mövcudluğunu nəhəng nisbətdə artırmağı nəzərdə tutur. 1951-ci ildə imzalanmış tarixi ABŞ-Danimarka Müdafiə Sazişinin əhatə dairəsini genişləndirəcək bu yeni protokol Pentaqona adaya daimi hərbi giriş, yeni bazalar tikmək səlahiyyəti və hava məkanından qeyri-məhdud istifadə imkanı verəcək.

Ən diqqət çəkən məqalələrdən biri də odur ki, Qrenlandiya Danimarkadan ayrılıb gələcəkdə müstəqil dövlət olsa belə, bu hərbi müqavilə qüvvədə qalacaq. Bundan əlavə, Birləşmiş Ştatlar yeni hərbi obyektlər tikmək üçün Qrenlandiya və ya Kopenhagen hökumətlərindən əvvəlcədən icazə almağa ehtiyac duymayacaq. Strateji təhlükəsizlik tədbirləri çərçivəsində NATO üzvü olmayan ölkələrin adada hərbi baza qurması tamamilə qadağandır; Rusiya və Çin kimi qlobal güclərin bölgənin həssas sektorlarına investisiya yatırmaq və ya hərbi elementləri yerləşdirmək qəti şəkildə qarşısı alınıb.

Keçmiş Böhranlardan Strateji Tərəfdaşlığa

Bu kompromis həm də keçmişdəki transatlantik böhranlardan sonra diplomatik yumşalma dövrü kimi qiymətləndirilir. ABŞ prezidenti Donald Tramp keçmişdə Danimarkanın keçmiş müstəmləkəsi olan Qrenlandiyanı birbaşa almaq ideyasını irəli sürmüş, hətta adanı ilhaq etməklə hədələmişdi. Bu tələbin rədd edilməsindən sonra Danimarkanı cəzalandıran gömrük rüsumları tətbiq edəcəyi ilə hədələyən Tramp transatlantik alyansda dərin çatlara səbəb olub, Avropa ölkələri və NATO müttəfiqlərinin sərt reaksiyasına səbəb olub. Belə görünür ki, təhdid dili diplomatik danışıqlarla əvəzlənəcək və tərəflər ümumi maraqlara uyğun olaraq əl sıxacaqlar ki, bu da Arktika regionunda qüvvələr balansını yenidən formalaşdıracaq.