ABŞ-nyň Grenlandiýa meýilnamasyndaky taryhy ylalaşyk: Daniýa we Grenlandiýa frontunda kanagatlanma agdyklyk edýär

rfan Kurtulmuş - Global geosyýasy syýasatyň iň strategiki nokatlaryndan biri bolan Grenlandiýa üçin taryhy öwrülişik pursaty girizildi. ABŞ-nyň prezidenti Donald Trump, adada "hemişelik howpsuzlygy gözegçilikde saklamak" barada Daniýa bilen ylalaşyk gazanylandygyny we sebitde giň gerimli harby üýtgedip gurmak işiniň başlanjakdygyny aýtdy. Trumpyň uly diplomatik ýeňiş hökmünde häsiýetlendiren bu ädimi, Daniýa bilen Grenlandiýanyň uzak wagtlap stoluň üstünde saklan şertlerini kabul etmek arkaly amala aşyrylýar.

Taryhy gollar Nýu-Yorkorkda ediler

Daniýadan we Grenlandiýadan gelen ilkinji reaksiýalar gazanylan ylalaşykdan kanagatlanýandygyny görkezýär. Daniýanyň premýer-ministri Mette Frederiksen ýary gije resmi çykyşynda Grenlandiýa, Daniýa Patyşalygy we ABŞ bilen hyzmatdaşlykda durmuşa geçiriljek bu şertnamanyň Arktikanyň we Demirgazyk Atlantik sebitleriniň howpsuzlygyny güýçlendirjekdigini aýtdy. Frederiksen bu şertnamanyň NATO we Europeewropanyň goranyş strategiýalaryna gönüden-göni goşant goşjakdygyny mälim etmek bilen bir hatarda Patyşalygyň özygtyýarly hukuklaryny we Grenlandiýanyň halkynyň öz ykballaryny kesgitlemek hukugyny goraýandygyny aýtdy.

Taryhy gol çekişlik dabarasynyň geljek hepde Nýu-Yorkorkda Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasy mynasybetli geçiriljekdigi we premýer-ministr Frederikseniň Daniýanyň adyndan gol çekjekdigi habar berildi. Grenlandiýanyň hökümetiniň prezidenti Jens-Frederik Nielsen hem üç taraplaýyn bileleşigiň Günbatar dünýäsiniň howpsuzlygy üçin möhüm çäkdigini aýdyp, bu işe doly goldaw berdi.

Russiýa we Hytaýyň Arktika meýilnamalaryna uly päsgelçilik

Ylalaşygyň resmi teksti henizem halk bilen paýlaşylmasa-da, diplomatik çeşmelerden alnan maglumatlar harby hyzmatdaşlygyň çäklerini açyk görkezýär. Täze şertnama ABŞ-nyň Grenlandiýadaky harby güýjüni ep-esli derejede artdyrmagy göz öňünde tutýar. 1951-nji ýylda gol çekilen taryhy ABŞ-Daniýa Goranmak Ylalaşygynyň gerimini giňeltjek bu täze teswirnama, Pentagona ada hemişelik harby ygtyýarlyk berer, täze bazalar gurmak we howa giňişligini çäksiz ulanmak hukugy.

Iň täsir galdyryjy makalalaryň biri, Grenlandiýa Daniýadan aýrylyp, geljekde garaşsyz döwlete öwrülse-de bu harby şertnamanyň güýje girmegidir. Mundan başga-da, Amerikanyň Birleşen Ştatlaryna Grenlandiýa ýa-da Kopengagen hökümetlerinden täze harby desgalar gurmak üçin deslapky rugsat almaly bolmaz. Strategiki howpsuzlyk çäreleriniň çäginde, NATO däl ýurtlara adada harby bazalar gurmak düýbünden gadagan edilýär; Russiýa we Hytaý ýaly global güýçleriň sebitdäki duýgur pudaklara maýa goýmagy ýa-da harby elementleri ýerleşdirmegi düýbünden gadagan edilýär.

Geçen krizislerden strategiki hyzmatdaşlyga

Bu ylalaşyk geçmişdäki transatlantik krizislerden soň diplomatik ýumşaýan döwür hasaplanýar. ABŞ-nyň prezidenti Donald Trump geçmişde Daniýanyň öňki koloniýasy bolan Grenlandiýany göni satyn almak pikirini öňe sürdi we hatda adany birikdirmek bilen haýbat atdy. Bu haýyş ret edilenden soň Daniýa jeza gümrük paçlaryny saljakdygyny aýdýan Trump transatlantik bileleşigiň çuňňur çatryklaryna sebäp boldy we Europeanewropa ýurtlary we NATO ýaranlary tarapyndan berk garşylyk görkezdi. Bu pursatda howp abanýan diliň diplomatik gepleşikler bilen çalşyljakdygy we taraplaryň Arktika sebitinde güýç deňagramlylygyny üýtgedip biljek umumy bähbitlere laýyklykda el çarpjakdygy görünýär.