Türkmən gəlinlərinin səssiz qışqırıqları: 120 illik toxunmuş yun tarixi

Mədəni irsin qorunub saxlanması və gələcək nəsillərə ötürülməsi istiqamətində mühüm işlər görən Eskişehir Yetkinlik İnstitutu ənənəvi türk sənətkarlıq nümunələrini yaşatmaq üçün tarixi körpü rolunu oynayır. Uzun illərdir İnstitut daxilində böyük zəhmət və fədakarlıqla çalışan usta təlimatçıMövluş Özkum, Əskişəhər və ətraf vilayətlərin mədəni zənginliyini əks etdirən yerli xalçaları orijinallarına sadiq qalaraq günümüzə qədər daşıyır. Keçmişdə qadınların öz sözləri ilə ifadə edə bilmədikləri sevgi, həsrət və ağrılarını naxışladıqları bu nadir xalçalar institutun emalatxanalarında yenidən canlanır.

Əsrlik İrs: 120 İllik Yün İplərlə Zamana Səyahət

Ənənəvi toxuculuq sənətinin ən saf formasını qorumağa çalışan Mövluş Özkum toxuculuq proseslərində adi saplar yerinə tarix qoxuyan materiallardan istifadə edir. Əsərlərində istifadə edilən yunun köklü bir tarixə malik olduğunu vurğulayan Özkum “Bunlar 120 illik ömürlü yunlardır” deyərək istifadə olunan materialın tarixi dəyərinə diqqət çəkir. Usta təlimatçı Əskişəhər və ətrafdakı yerli motivləri bu çoxəsrlik saplarla birləşdirdiklərini, hər tikişində keçmişin izlərini bu günə daşıdıqlarını bildirdi. Emalatxanada böyük səbrlə toxunan və çox yüksək mənəvi dəyərə malik “Gülbüdak” naxışı zərifliyi, mənəvi sevgini və Peyğəmbərimizə olan dərin sevgini simvolizə edir. Tək bir Gülbudak xalçasını tamamlamaq təxminən 2,5-3 aya qədər uzun və çətin bir proses tələb edir.

"İstar" dəzgahında Rənglərin və Naxışların Rəqsi

Ənənəvi toxuculuq prosesinin texniki detallarını paylaşan Mövluş Özkum bu sənəti "rənglərin naxışlarla rəqsi" olaraq təyin edir. Toxuculuq prosesində "ıstar" adlı ənənəvi dəzgahdan istifadə etdiklərini deyən Özkum prosesin mərhələlərini belə izah edir: "İlk olaraq toxumaq istədiyimiz naxışı fotokopiya kimi götürüb rəqəmlərin kvadratına çəkirik. Daha sonra dəzgahımızdakı çözgü açıb bu kvadrat sisteminə uyğun yerləşdiririk. Toxuculuq zamanı biz ənənəvi darağımızdan başqa biz sıxma prosesini də edirik". iplər." Layihələr çərçivəsində orijinala uyğun işləməkdən əlavə, zaman-zaman doğaçlama dizaynlar da hazırladıqlarını bildirən usta təlimatçı bu məhsuldar prosesin onun üçün son dərəcə rahatlatıcı və zövqlü bir terapiya olduğunu bildirir.

Seleserin Kədərli Hekayəsi və Gizli Duyğuları

Anadolu xalçalarındakı hər motivin əslində səssiz bir fəryad, gizli məktub olduğunu söyləyən Özkum, əl kəməri, qoç buynuz, canavar ağzı kimi naxışların hər birinin dərin mənalar daşıdığını bildirir. Bu motivlər arasında ən diqqət çəkən və kədərli olanlardan biri də şübhəsiz ki, “Seleser” naxışıdır. Bu naxışın arxasındakı faciəvi hekayəni izah edən Mövluş Özkum keçmişin səssiz qışqırtısını bu sözlərlə ümumiləşdirir: "Seleserin hekayəsi olduqca acınacaqlıdır. Gənc türkmən gəlini əri əsgərliyə gedəndə hiss etdiyi dərin sevgini, həsrət və həsrəti bu xalçaya tikiş-tikişlə toxuyur. Lakin bir müddət sonra ərinə gəlin şəhid oldu. Bu acı xəbərlə dünya dağıdıldı, o vaxtlar gur seldə toxuduğu xalçanı toxudu”. Ağızdan ağıza yayılan bu hekayə Seleser adı ilə günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Əvvəllər qadınlarımız hisslərini dilləri ilə ifadə edə bilmir, toxuduqları kilimlərlə qışqırırdılar. Ona görə də institutumuzda canlanan hər bir xalça əslində duyğularla dolu tarixi sənəddir”.