Demografik Kriz Kapıda: Dünyada 65 Yaş Üstü Nüfus İlk Kez 5 Yaş Altı Çocukları Geride Bıraktı

Küresel ölçekte doğum oranlarındaki dramatik düşüş ve ortalama yaşam süresinin uzaması, dünya genelinde benzeri görülmemiş bir demografik dönüşümü beraberinde getiriyor. Türkiye, azalan doğum oranları ve genç nüfus yapısının korunması amacıyla 2025 yılını "Aile Yılı", 2026-2035 dönemini ise "Aile ve Nüfus On Yılı" ilan ederek kapsamlı bir devlet politikası hazırlığına girişti. Bu süreçte, ABD Nüfus Sayım Bürosu tarafından yayımlanan son rapor, nüfusun yaşlanmasının artık küresel bir kriz haline geldiğini gözler önüne serdi.

"Yaşlanan Bir Dünya: 2025" başlığıyla sunulan rapora göre, dünya genelinde 65 yaş ve üzerindeki nüfusun oranı yüzde 10,5’e ulaştı. Bu veri, insanlık tarihinde ilk kez yaşlı nüfusun, 5 yaş altındaki çocuk nüfusunu geride bıraktığını ortaya koyuyor. Araştırma, bu kritik demografik kırılmanın önceki projeksiyonlardan çok daha hızlı gerçekleştiğini ve sorunun artık yalnızca gelişmiş ve zengin ülkelerin değil, tüm dünyanın ortak meselesi haline geldiğini kanıtlıyor.

Demografik Dengeler Altüst: Avrupa Yaşlanıyor, Afrika Genç Kalıyor

Raporda yer alan öngörülere göre, 2025 yılında dünyada 852 milyon olan 65 yaş ve üzeri nüfus, 2060 yılına gelindiğinde yaklaşık 2 milyara ulaşacak. Bu artışla birlikte yaşlı nüfusun toplam nüfusa oranı yüzde 10,5’ten yüzde 19,6’ya yükselecek. Amerika Birleşik Devletleri'nde yaşlı nüfus oranının yüzde 18,9’dan yüzde 23,4’e çıkması beklenirken, demografik krizden en ağır şekilde etkilenen Avrupa kıtasında ise bu oranın yüzde 21’den yaklaşık yüzde 31 seviyesine fırlayacağı tahmin ediliyor.

Birleşmiş Milletler (BM) verilerine göre küresel olarak her yıl ortalama 132 milyon bebek dünyaya geliyor. Ancak bu doğumların coğrafi dağılımı büyük bir uçurumu ortaya koyuyor. 2024 yılında gerçekleşen doğumların yaklaşık 47 milyonu Afrika kıtasında kaydedilirken, Avrupa Birliği (AB) ülkelerinde bu sayı yalnızca 3,5 milyonda kaldı. Diğer bir deyişle, Afrika'da Avrupa'nın yaklaşık 13,5 katı oranında bebek dünyaya geldi. En çok çocuk nüfusuna sahip ilk 10 ülkeye ev sahipliği yapan Afrika, dünyanın en genç bölgesi olma özelliğini koruyor. Ancak 2060 projeksiyonları, Afrika’daki yaşlı nüfusun da önümüzdeki süreçte 4 kattan fazla artacağını gösteriyor. Asya kıtasında da benzer bir yaşlanma dalgası beklenirken; Çin, Hindistan, Bangladeş, Meksika ve Vietnam gibi yoğun nüfuslu ülkelerde bile doğurganlık hızının yenilenme eşiğinin altına gerilediği vurgulanıyor.

Yaşanan bu köklü değişim, devletlerin kamu bütçeleri, sağlık altyapıları ve sosyal güvenlik sistemleri üzerinde büyük bir baskı oluşturuyor. Emeklilik sistemlerinin sürdürülebilirliğinden yaşlı bakım maliyetlerine, iş gücü piyasalarındaki nitelikli personel açığından sağlık hizmetlerinin dönüşümüne kadar pek çok alanda yeni çözüm mekanizmalarının üretilmesi zorunlu hale geliyor.

Türkiye'nin Hızlı Yaşlanma Süreci ve Küresel İş Birliği Çağrısı

Yeni nüfus düzeninin getireceği riskleri ve çözüm önerilerini değerlendiren uzmanlar, Türkiye ve dünya için kritik uyarılarda bulunuyor.

Gerontolog Dr. Kemal Aydın: "Türkiye’de aslında evde bakım ve uzaktan bakım gibi alanlarda önemli bir altyapı bulunuyor ancak sivil toplumun bu süreçteki rolü zayıf ve çalışmaların artırılması gerekiyor. Türkiye olarak 2002 yılından bu yana BM nezdinde yaşlı nüfus krizini gündemde tutmak adına önemli girişimlerde bulunduk. Tıpkı Kovid-19 pandemisinde ya da küresel ısınmaya karşı yürütülen mücadelelerde olduğu gibi, küresel yaşlanma krizine karşı da ortak bir vizyonla hareket edilmeli. Bu konu, BM'nin her yıl özel gündemle toplandığı ve ülkeleri yeni politikalara teşvik ettiği bir alan olmalıdır. Batı dünyası konuya yalnızca ekonomik eksenli yaklaştığı için yaşlıları göz ardı ediyor; genç nüfusa sahip bölgelerde ise bu alana aktarılacak yeterli fon bulunmuyor. Aslında amacımız, BM çatısı altında ve İslam ülkeleriyle iş birliği içinde, Cumhuriyetimizin 100. yılı olan 2023'te büyük bir yaşlı nüfus zirvesi düzenlemekti. Ancak pandemi ve deprem gibi felaketler bu çalışmaları sekteye uğrattı. Unutmamalıyız ki, yaşlıyı yaşatmalıyız ki tecrübesinden faydalanabilelim."

Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Öğretim Görevlisi Tarkan Zengin: "Nüfusun azalması ve yaşlanması küresel bir sorun ancak bizim temel farkımız hızımız. Batı Avrupa’nın 100 yılı aşkın bir sürede karşılaştığı yaşlanma sürecine Türkiye sadece 50 yılda ulaştı. Yalnızca son 5 yılda yaşlı nüfusumuz yüzde 20 oranında arttı ve ülkemiz yüzde 11,1’lik yaşlı nüfus oranıyla 'çok yaşlı' ülkeler statüsüne adım attı. Nüfus projeksiyonları, bugün yüzde 10,6 olan 65 yaş üstü oranımızın 2030’da yüzde 13,5’e, 2040’ta yüzde 17,9’u bulacağını, 2060’ta yüzde 27’ye, 2080’de yüzde 33,4’e ve 2100 yılında ise yüzde 33,6’ya ulaşacağını gösteriyor. Bu hızlı yaşlanma, iş gücü piyasasında verimlilik kaybı, yeşil ve dijital dönüşüm süreçlerinde beceri açığı gibi ciddi ekonomik riskleri beraberinde getirecektir. Sosyal güvenlik sisteminde prim gelirleri azalırken, emeklilik süresi ve sağlık harcamaları artacağı için giderler katlanacaktır. Bu süreçte acilen zorunlu bir 'bakım sigortası' sisteminin hayata geçirilmesi gerekmektedir."

Emeklilik Reformu ve Sosyal Güvenlik Sisteminin Geleceği

Gerontolog Prof. Dr. İsmail Tufan: "Bugün bu demografik değişimin etkilerini tam anlamıyla hissetmiyor olabiliriz ancak şimdiki çocuk ve gençlerimiz yaşlandığında onları son derece zorlu bir dönem bekliyor. Özellikle emeklilik, sağlık hizmetleri ve aile içi ilişkilerde bu yüklerin altından kalkılması zorlaşacaktır. Emeklilik sisteminin sürdürülebilirliği için doğurganlık oranlarını kesinlikle artırmak zorundayız. Doğurganlık sorunu ucu açık ve onlarca yıl sürecek bir meseledir. Mevcut şartlarda emeklilik yaşı vakit kaybetmeksizin 65 ve üzerine çekilmelidir. Eğer doğurganlık düşmeye devam ederse, 2050 yılı sonrasında emeklilik yaşının daha da yükseltilmesi kaçınılmaz bir tartışma konusu olacaktır. Yalnızca çalışan primlerine dayalı mevcut sistem yerine; büyük işletmelerde ve kamu kurumlarında 'işletme içi emeklilik sigortası' gibi alternatif modeller geliştirilmeli ve bireysel emeklilik teşvik edilmelidir. Ayrıca ailelerin bakıma muhtaç yakınlarına destek olabilmesi ve profesyonel bakım ağının güçlendirilmesi amacıyla 'bakım sigortası' derhal kurulmalı ve gerontolog istihdamı yaygınlaştırılmalıdır."