Demografiki krizis gelýär: Dünýädäki ilat 65 ýaşdan uly, ilkinji gezek 5 ýaşa çenli çagalaryň sany

Dünýä derejesinde dogluş derejesiniň düýpgöter peselmegi we ortaça ömrüň dowam etmegi dünýäde görlüp-eşidilmedik demografiki üýtgeşmä getirýär. Çaga dogluş derejesiniň peselmegini we ýaş ilatyň gurluşyny goramak üçin Türkiýe 2025-nji ýyly "Maşgala ýyly", 2026-2035-nji ýyllary "Maşgala we ilatyň onýyllygy" diýip yglan edip, giňişleýin döwlet syýasatyny taýýarlap başlady. Bu amalda ABŞ-nyň Ilat ýazuw býurosy tarapyndan neşir edilen iň soňky hasabat ilatyň garramagynyň indi global krizise öwrülendigini ýüze çykardy.

"Garry dünýä: 2025" atly hasabatda 65 ýaşdan uly we tutuş dünýäde ilatyň paýy 10,5 göterime ýetdi. Bu maglumatlar, adamzat taryhynda ilkinji gezek garry ilatyň 5 ýaşa çenli çagalaryň sanyndan köpdügini görkezýär. Gözleg, bu möhüm demografiki arakesmäniň öňki çaklamalardan has çalt bolup geçýändigini we bu meseläniň diňe ösen we baý ýurtlar üçin däl, eýsem bütin dünýä üçin umumy meselä öwrülendigini subut edýär.

Demografiki deňagramlylyk ýokarlanýar: Europeewropa garry, Afrika ýaş bolup galýar

Hasabatdaky çaklamalara görä, 2025-nji ýylda dünýäde 852 million bolan 65 we ondan ýokary ýaşly ilat 2060-njy ýyla çenli takmynan 2 milliard töweregi bolar. Bu ösüş bilen garry ilatyň umumy ilata bolan gatnaşygy 10,5 göterimden 19,6 göterime çenli ýokarlanar. ABŞ-da garry ilatyň sanynyň 18,9 göterimden 23,4 göterime çenli ýokarlanmagyna garaşylsa-da, bu görkezijiniň demografiki krizisiň iň agyr täsiri bolan Europeanewropa yklymynda 21 göterimden takmynan 31 göterime çenli ýokarlanjakdygy çak edilýär.

Birleşen Milletler Guramasynyň (BMG) maglumatlaryna görä, dünýäde her ýylda ortaça 132 million çaga dünýä inýär. Şeýle-de bolsa, bu dogluşlaryň geografiki paýlanyşy uly boşlugy ýüze çykarýar. 2024-nji ýylda doglanlaryň takmynan 47 milliony Afrika yklymynda hasaba alnandygyna garamazdan, bu san Europeanewropa Bileleşiginiň (EUB) ýurtlarynda bary-ýogy 3,5 million bolup galdy. Başgaça aýdylanda, Afrikada Europeewropadaky ýaly takmynan 13,5 esse çaga dünýä indi. Çagalaryň sany iň köp bolan 10 ýurduň arasynda ýerleşýän Afrika dünýäniň iň ýaş sebiti bolmagynda galýar. Şeýle-de bolsa, 2060-njy ýyldaky çaklamalar Afrikadaky garry ilatyň ýakyn döwürde 4 esse köpeljekdigini görkezýär. Aziýa yklymynda şuňa meňzeş garrylyk tolkunyna garaşylýar; Hatda Hytaý, Hindistan, Bangladeş, Meksika we Wýetnam ýaly gür ilatly ýurtlarda hasyllylyk derejesiniň täzeleniş çäginden aşak düşendigi nygtalýar.

Bu düýpli üýtgeşiklik döwlet býudjetlerine, saglyk infrastrukturasyna we ştatlaryň sosial üpjünçilik ulgamlaryna uly basyş edýär. Pensiýa ulgamlarynyň durnuklylygyndan başlap, garrylara ideg çykdajylaryna, zähmet bazaryndaky hünärli işgärleriň ýetmezçiliginden saglyk hyzmatlarynyň üýtgemegine çenli köp ugurda täze çözgüt mehanizmlerini öndürmek zerur bolýar.

Türkiýäniň çalt garramagy we global hyzmatdaşlyga çagyryş

Hünärmenler täze ilat tertibiniň getirjek töwekgelçiliklerine we çözgüt tekliplerine baha berýärler we Türkiýe we dünýä üçin möhüm duýduryşlar berýärler.

Gerontolog Doktor Kemal Aýdyn: "Türkiýäniň öý hyzmaty we uzakdan ideg ýaly ugurlarda möhüm infrastrukturasy bar, emma bu işde raýat jemgyýetiniň roly gowşak we tagallalary artdyrmak zerur. Türkiýe hökmünde 2002-nji ýyldan bäri BMG-de garry ilat krizisini gün tertibinde saklamak üçin möhüm başlangyçlar etdik. her ýyl ýörite gün tertibi we "countriesurtlaryň täze syýasat alyp barmagy höweslendirilýän ugur bolmaly. Günbatar dünýäsi garrylara üns bermeýär, sebäbi meselä diňe ykdysady esasda çemeleşýär; ilaty ýaş bolan sebitlerde bu ugura geçirmek üçin ýeterlik serişde ýok. Aslynda, maksadymyz 2023-nji ýylda, respublikamyzyň 100 ýyllygy mynasybetli uly ýaşly ilat sammitini guramakdy. Şeýle-de bolsa, pandemiýa we ýer titremesi ýaly betbagtçylyklar bu tagallalary puja çykardy. Olaryň tejribesinden peýdalanmak üçin garrylary diri saklamalydygymyzy ýatdan çykarmaly däldiris ".

Ankara ıldyldyrym Beýazyt uniwersitetiniň mugallymy Tarkan Zengin: "Ilatyň azalmagy we garramagy global mesele, ýöne esasy tapawudymyz tizligimiz. Türkiýe, Günbatar Europeewropanyň 100 ýyldan gowrak wagtyň içinde ýüzbe-ýüz bolýan garrylyk döwrüne ýetdi. Diňe soňky 5 ýylda garry ilatymyz 20 göterim artdy we biziň ýurdumyz 11,1 göterim garry ilaty bolan “örän köne” ýurtlar statusyna geçdi. Ilatyň çaklamalary häzirki wagtda 100 göterim. Bu, 65 ýaşdan uly adamlaryň 10,6-a ýetendigini, 2030-njy ýylda 13,5 göterime, 2040-njy ýylda 17,9 göterime, 2060-njy ýylda 27 göterime, 2080-nji ýylda 33,4 göterime we 2100-nji ýylda 33,6 göterime ýetjekdigini görkezýär. "Durmuş üpjünçiligi ulgamynda girdeji girdejisi azalsa-da, pensiýa döwri we saglyk çykdajylary köpelýär. Bu amalda hökmany" ideg ätiýaçlandyryşy "ulgamy gyssagly durmuşa geçirilmeli."

Pensiýa reformasy we sosial üpjünçilik ulgamynyň geljegi