Hürmüz Boğazı'nda İran ve Umman'dan Kritik Anlaşma: ABD Şartları Kabul Etmezse Geçit Açılmayacak

Hürmüz Boğazı’ndaki kriz küresel enerji piyasalarını sarsmaya devam ederken, İran ile Umman arasında kritik bir mutabakata varıldı. İki ülke, ticari gemilerin güvenliğini sağlamak amacıyla geçici bir güzergah ve gelir paylaşımı üzerinde anlaşma sağlasa da Tahran yönetimi, boğazın tamamen açılması için ABD'nin 17 Haziran’daki taahhütlerine sadık kalmasını şart koşuyor.

Küresel Enerji Koridorunda Savaş ve Abluka Süreci

Basra Körfezi’ni Umman Denizi’ne bağlayan ve en dar noktası yalnızca 33 kilometre olan Hürmüz Boğazı, dünya petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ticaretinin kalbi konumunda yer alıyor. ABD Enerji Enformasyon İdaresi’nin (EIA) 2025 yılı verilerine göre, kriz öncesinde bu kritik su yolundan günlük 20 milyon varilin üzerinde ham petrol ve türevi taşınıyordu. Ancak, 28 Şubat tarihinde ABD ve İsrail'in İran'a yönelik başlattığı askeri operasyonlar, bölgeyi büyük bir savaşın eşiğine getirdi. İran, saldırılara yanıt olarak Hürmüz Boğazı’nı tamamen kapatarak geçiş teşebbüsünde bulunan gemileri hedef aldı. Bu gelişme, küresel piyasalarda Brent petrolün varil fiyatının 120 dolar sınırını aşmasına yol açtı. ABD ise misilleme olarak İran limanlarına ve gemilerine yönelik ağır bir deniz ablukası başlatarak Tahran’ın petrol ihracatını durdurma noktasına getirdi.

Pakistan Arabuluculuğu ve İhlal Edilen 17 Haziran Mutabakatı

Pakistan'ın diplomatik girişimleri sonucunda 17 Haziran'da taraflar arasında savaşı sonlandırmayı hedefleyen bir mutabakat imzalandı. Bu anlaşma uyarınca İran, Hürmüz Boğazı’nı ticari gemilere yeniden açmayı ve 60 gün boyunca herhangi bir geçiş ücreti talep etmemeyi taahhüt etti. Buna karşılık ABD, deniz ablukasını ve petrol yaptırımlarını askıya alacak, ayrıca İran'ın dondurulmuş 24 milyar dolarlık varlığının bir kısmını serbest bırakacaktı. Ancak Washington yönetimi, varlıkları serbest bırakmadığı gibi Umman kara sularını kullanarak alternatif bir rota oluşturmaya çalıştı. Bu adımı mutabakatın açık bir ihlali olarak gören Tahran, boğazdaki kısıtlamaları yeniden devreye aldı. 8 Temmuz'da Hürmüz çevresinde patlak veren ve yaklaşık iki hafta süren şiddetli çatışmaların ardından İran, 12 Temmuz'da boğazı sivil trafiğe tekrar kapattı. Bu süreçte İran, güney bölgelerini hedef alan ABD'ye karşı Ürdün, Bahreyn, Kuveyt ve Birleşik Arap Emirlikleri'ndeki Amerikan askeri üslerini hedef alan misilleme saldırıları gerçekleştirdi.

İran ve Umman Arasında Yeni Koridor ve Gelir Paylaşımı Anlaşması

Yaşanan tıkanıklığı aşmak adına İran, yaklaşık bir ay önce Hürmüz Boğazı'na komşu olan Umman ile doğrudan görüşmelere başladı. İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Kazım Garibabadi, 25 Ağustos'ta yaptığı açıklamada iki ülkenin geçici bir koridor üzerinde mutabakata vardığını duyurdu. Garibabadi'nin verdiği bilgilere göre, yaklaşık 7 mil genişliğinde olacak bu yeni güzergahın girişleri İran kara sularından yapılacak, çıkışlar ise kısmen İran kısmen de Umman kara sularından sağlanacak. Bu geçici düzenlemenin 30 ila 60 gün arasında geçerli olacağını belirten Garibabadi, güney koridorunun ise kapatılacağını açıkladı. Ancak bu adımın Hürmüz'ün tamamen açılması anlamına gelmediğini vurgulayan Bakan Yardımcısı, "ABD ihlal ettiği taahhütleri yerine getirmeden, tüm cephelerde savaş bitmeden ve Yemen sorunu çözülmeden boğaz açılmayacaktır" dedi.

Geçiş Ücretleri ve Düşen Gemi Trafiği

Konuya ilişkin 26 Ağustos'ta konuşan Devrim Muhafızları Ordusu Sözcüsü Tuğgeneral Hüseyin Muhibbi de Umman ile boğazdaki yetki ve gelir paylaşımı konusunda uzlaştıklarını doğruladı. Muhibbi, ABD'nin süreci baltalama girişimlerine rağmen anlaşmaya varıldığını, ancak ABD mutabakat zaptına geri dönmediği sürece boğazın kapalı kalacağını yineledi. Öte yandan İran Meclisi Ulusal Güvenlik Komisyonu, boğazdan geçen gemilerden "denizcilik hizmetleri" adı altında ücret alınmasını öngören bir tasarı hazırladı. Uluslararası basında 5 Ağustos'ta yer alan haberlerde, İran'ın yük değerinin yüzde 7'si oranında bir ücret talep ettiği, Umman'ın ise bu oranı yüzde 3 ile sınırlamak istediği iddiaları yer aldı. Fars Haber Ajansı'na 6 Ağustos'ta konuşan kaynaklar ise sabit bir oran yerine; güvenlik, sigorta, yakıt ikmali ve çevre koruma gibi hizmet kalemlerine göre değişken tarifeler uygulanabileceğini bildirdi. Güncel verilere göre Hürmüz Boğazı'ndaki deniz trafiği adeta durma noktasında. Savaş öncesinde günde 120 ila 140 geminin geçtiği boğazdan, 24 Ağustos'ta sadece 4, 25 Ağustos'ta 5 ve 26 Ağustos'ta ise 10 gemi geçiş yapabildi. Son 10 günlük ortalama olan 15 geminin de altında kalan bu rakamlar, bölgedeki kriz çözülmeden küresel ticaretin normale dönmeyeceğini açıkça ortaya koyuyor.