Eýrandan we Ummandan Hormuz bogazyndaky möhüm şertnama: ABŞ şertleri kabul etmese, geçelge açylmaz

Hormuz bogazyndaky krizis global energiýa bazarlaryny sarsdyrýarka, Eýran bilen Ummanyň arasynda möhüm ylalaşyk gazanyldy. Iki ýurt täjirçilik gämileriniň howpsuzlygyny üpjün etmek üçin wagtlaýyn ugur we girdeji paýlaşmak barada ylalaşandyklaryna garamazdan Tähran administrasiýasy ABŞ-dan bogazy doly açmak üçin 17-nji iýunda beren borçnamalaryny ýerine ýetirmegini talap edýär.

Global energiýa koridorynda söweş we blokada prosesi

Pars aýlagyny Oman deňzi bilen birleşdirýän we iň dar nokadynda bary-ýogy 33 kilometre barabar bolan Hormuz bogazy dünýädäki nebit we suwuklandyrylan tebigy gaz (LNG) söwdasynyň merkezidir. ABŞ-nyň Energetika Maglumat Dolandyryşynyň (EIA) 2025-nji ýyldaky maglumatlaryna görä, krizisden ozal bu möhüm suw ýolundan her gün 20 million barrelden gowrak çig nebit we olardan emele getirilýär. Şeýle-de bolsa, ABŞ we Ysraýyl tarapyndan 28-nji fewralda Eýrana garşy başlanan harby operasiýa sebiti uly söweşiň bosagasyna getirdi. Hüjümlere jogap hökmünde Eýran Hormuz bogazyny doly ýapdy we geçmäge synanyşýan gämileri nyşana aldy. Bu ösüş Brent nebitiniň barrel bahasynyň dünýä bazarlarynda 120 dollar çäginden geçmegine sebäp boldy. ABŞ ar almak üçin Eýranyň portlaryny we gämilerini agyr deňiz gabawy bilen başlady we Tähranyň nebit eksportyny togtatdy.

Pakistan töwellaçylygy we 17-nji iýunda bozulan Memorandum

Päkistanyň diplomatik başlangyçlarynyň netijesinde taraplaryň arasynda 17-nji iýunda urşy bes etmegi maksat edinýän şertnama gol çekildi. Bu şertnama laýyklykda Eýran Hormuz bogazyny söwda gämilerine açmagy we 60 günüň dowamynda tranzit tölegini tölemezligi wada berdi. Munuň öwezine ABŞ deňiz gabawyny we nebit sanksiýalaryny togtatar, şeýle hem Eýranyň 24 milliard dollarlyk doňdurylan emlägini boşadar. Şeýle-de bolsa, Waşington administrasiýasy emläkleri boşatmady we Ummanyň territorial suwlaryndan peýdalanyp alternatiw ýol döretmäge synanyşdy. Bu ädimi şertnamanyň aç-açan bozulmagy hökmünde gören Tähran bogazdaky çäklendirmeleri gaýtadan dikeltdi. 8-nji iýulda Hormuzyň töwereginde ýüze çykan we iki hepde töweregi dowam eden gazaply çaknyşyklardan soň, Eýran 12-nji iýulda ýene-de raýat gatnawyny ýapdy. Bu etapda, Eýran Iordaniýa, Bahreýn, Kuweýt we Birleşen Arap Emirliklerindäki Amerikan harby bazalaryny nyşana alýan ABŞ-a garşy ar alyş hüjümlerini amala aşyrdy.

Eýran bilen Ummanyň arasynda täze koridor we girdejileri paýlaşmak şertnamasy

Bu petigi ýeňip geçmek üçin Eýran takmynan bir aý öň Hormuz bogazyna goňşy Oman bilen göni gepleşiklere başlady. Eýranyň Daşary işler ministriniň orunbasary Kazem Garibabadi 25-nji awgustda eden çykyşynda iki ýurduň wagtlaýyn koridor barada ylalaşyk gazandyklaryny aýtdy. Garibabadi tarapyndan berlen maglumata görä, takmynan 7 mil giňlikde boljak bu täze ýoluň girelgeleri Eýranyň territorial suwlaryndan, çykyşlary bölekleýin Eýrandan we bir bölegi Oman territorial suwlaryndan bolar. Garibabadi bu wagtlaýyn düzgüniň 30-60 günüň dowamynda güýje girjekdigini mälim edip, günorta koridoryň ýapyljakdygyny habar berdi. Muňa garamazdan, ministriň orunbasary bu ädimiň Hormuzyň doly açylmagyny aňlatmaýandygyny aýtdy we "ABŞ bozulan borçnamalaryny ýerine ýetirýänçä, bogaz açylmaz, uruş ähli tarapdan gutarýar we Yemenemen meselesi çözülýär"

Tölegler we düşýän gämi gatnawy

26-njy awgustda bu mesele barada çykyş edip, Ynkylap goragçylarynyň goşunynyň metbugat sekretary Brigada generaly Hüseýin Muhibbi hem Umman bilen Bosforda ygtyýarlyk we girdeji paýlaşmak meselesinde ylalaşandyklaryny tassyklady. Muhibbi, ABŞ-nyň bu prosesi pese gaçyrmak synanyşyklaryna garamazdan ylalaşygyň gazanylandygyny, emma ABŞ düşünişmek memorandumyna gaýdyp gelmese bogazyň ýapykdygyny aýtdy. Beýleki tarapdan, Eýran mejlisiniň Milli howpsuzlyk komissiýasy Bosfor deňzinden geçýän gämilere "deňiz hyzmatlary" ady bilen töleg töleýän kanun taslamasyny taýýarlady. 5-nji awgustda halkara metbugatynda berlen habarlarda Eýranyň ýük bahasynyň 7 göterimini talap edýändigi we Ummanyň bu nyrhy 3 göterim bilen çäklendirmek isleýändigi öňe sürüldi. 6-njy awgustda Fars habar gullugy bilen söhbetdeş bolan çeşmeler kesgitlenen nyrhyň ýerine; Üýtgeýän nyrhlaryň howpsuzlyk, ätiýaçlandyryş, ýangyç üpjünçiligi we daşky gurşawy goramak ýaly hyzmat elementlerine laýyklykda ulanylyp bilinjekdigini aýtdy. Häzirki maglumatlara görä, Hormuz bogazynda deňiz gatnawy dur. Uruşdan öň diňe 24 gämi bogazdan geçip bilýärdi, bu ýerde 24-nji awgustda, 5-nji awgustda 5-nji we 26-njy awgustda 10-dan 140-a çenli gämi geçýärdi. Soňky 10 günlük ortaça 15 gämiden pes bolan bu sanlar sebitdäki krizis çözülmese dünýä söwdasynyň kadaly ýagdaýa gelmejekdigini aýdyň görkezýär.