Petrol Fiyatlarında Ani Dalgalanma: Orta Doğu Krizi Etkileri

İsmail Şahin / İSTANBUL - ABD ve İsrail'in İran'a karşı başlattığı operasyonlar, Orta Doğu'daki dengeyi sarsarak yeni bir çatışma boyutuna ulaştı. İsrail'in İran petrol depolarına yaptığı saldırının ardından, Tahran Bahreyn'deki kritik deniz suyu arıtım tesislerine füze yağdırdı.

İsrail'in saldırıları devam ettikçe, İran da Körfez'de ABD ile iş birliği yapan ülkeleri hedef alan füze ve insansız hava aracı saldırılarını artırdı. Birleşik Arap Emirlikleri, Kuveyt, Bahreyn ve Suudi Arabistan'daki petrol altyapıları vuruldu. Hürmüz Boğazı'nın kapalı kalması ve çatışmaların tırmanması, petrol fiyatlarını bir gün içinde %25'ten fazla artırarak 114 dolara çıkardı. 2020'de pandeminin başlangıcından bu yana en büyük günlük artış kaydedildi. Bu yükseliş, geçen haftaki %28'lik artışla birleşti.

Hızla Azalan Ateş

Analistler, savaşın bir ay devam etmesi halinde petrol fiyatlarının 110 doları göreceğini öngörüyordu. Ancak İran'ın savaşı uzun süre sürdürebileceğine dair açıklamaları, savaşın 10. gününde bu seviyenin aşılmasına neden oldu. Avrupa'da doğal gaz fiyatları da %30 artarak 69.50 euroya çıktı.

Dün küresel petrol rezervlerinin açılmasının gündeme gelmesiyle Brent petrol 102 dolara kadar gerilerken, akşam saatlerinde 85-90 dolar aralığına düştü. Bu düşüşte, AB'nin deniz ticaretini koruma kararlılığı ve ABD Başkanı Donald Trump'ın açıklamaları etkili oldu.

Trump'ın Yorumu: Küçük Bir Bedel

ABD Başkanı Donald Trump, petrol fiyatlarındaki artışı “ABD ve dünya güvenliği için ödenmesi gereken küçük bir bedel” olarak nitelendirdi ve yükselen benzin fiyatlarından endişe duymadığını belirtti. Trump, Rus lider Vladimir Putin ile yaptığı telefon görüşmesinde savaşın büyük ölçüde sona erdiğini ve İran'ın deniz, iletişim ve hava gücünün kalmadığını iddia etti. Hürmüz Boğazı'nı ele geçirme planlarının petrol fiyatlarını 85-90 dolar aralığına çektiğini öne sürdü.

Hürmüz Boğazı'ndaki Durum ve Alternatif Rotalar

28 Şubat'ta başlayan savaşın ardından geçen bir haftada Hürmüz Boğazı'nda yaklaşık 10 gemi saldırıya uğradı ve 7 kişi hayatını kaybetti. Petrol ve ticari mal taşımacılığı için kritik olan boğazdaki trafik neredeyse durdu. Irak petrol üretimi %60 azaldı, Katar, Bahreyn ve Kuveyt'te doğal gaz ve petrol üretimi neredeyse durdu. Hürmüz'ün bir gün kapalı kalmasının ülkelere maliyeti 1.68 milyar dolar.

Türkiye ve Stratejik Geçiş Noktaları

Hürmüz'ün kapanması, küresel petrol ticaretinin diğer dar boğazlarına ilgiyi artırdı. İşte en kritik 7 nokta ve Türkiye'nin bu ağdaki rolü:

■ Malakka Boğazı: Günde yaklaşık 23 milyon varil petrolün geçtiği, Hint Okyanusu'nu Pasifik'e bağlayan yoğun bir rota.

■ Hürmüz Boğazı: Basra Körfezi'nden dünyaya açılan, günlük 20.9 milyon varil petrol geçişine imkan tanıyan önemli bir geçiş noktası.

■ Babülmendep Boğazı: Kızıldeniz'i Hint Okyanusu'na bağlayan ve Asya-Avrupa enerji ticaretinin önemli kısmını taşıyan dar geçit.

■ Süveyş Kanalı: Avrupa ile Asya arasında kısa deniz rotası sağlayan kanal, günlük yaklaşık 4.9 milyon varil petrol taşır.

■ Danimarka Boğazları: Baltık Denizi'ni Kuzey Denizi'ne bağlayan geçit, Rus petrolünün dünya pazarlarına çıkışında kritik öneme sahip.

■ Türk Boğazları (İstanbul ve Çanakkale): Karadeniz petrolünün dünya pazarına açıldığı, günlük 3.7 milyon varil petrol taşınan hat, küresel deniz ticaretinin yaklaşık %5'ini oluşturur.

■ Panama Kanalı: Atlantik ile Pasifik'i birleştiren, rafine petrol ürünleri ve LNG taşımacılığı için önemli bir geçiş noktası.

■ Ümit Burnu: Süveyş ve Kızıldeniz hattı riskli olduğunda tankerlerin tercih ettiği uzun ama güvenli alternatif petrol rotasıdır.

ABD'nin İsrail Politikalarına Tepkisi

ABD'nin, İsrail'in İran'daki petrol depolarına düzenlediği geniş çaplı saldırılardan memnun olmadığı iddia edildi. Axios'un haberine göre, İsrail'in İran enerji altyapısına yönelik saldırıları, Washington'un beklentilerinin ötesine geçti. ABD tarafının, saldırıların iyi bir düşünce olmadığını belirttiği ve bu konuda üst düzey görüşmeler yapılmasının beklendiği ifade edildi.

G7 Ülkelerinden Krize Müdahale

Orta Doğu'daki savaşın petrol fiyatlarını hızla artırması, küresel ekonomide alarm zillerini çaldırdı. G7 ülkeleri, artan petrol fiyatlarına acil müdahale kararı aldı. G7 maliye bakanları, Uluslararası Enerji Ajansı'nın Başkanı Fatih Birol ile birlikte rezervlerden ortak petrol salınımını görüşecek. IEA'nın 32 üyesi, petrol fiyat krizleri için stratejik rezervler bulunduruyor ve bu rezervlerden 300-400 milyon varil petrolün piyasaya sürülmesi planlanıyor. Bu gelişme, petrol fiyatlarının düşmesine katkı sağladı.

Cari Açık ve Enflasyon Üzerindeki Etkiler

Petrol fiyatlarındaki her 10 dolarlık artış, Türkiye'nin petrol ürünleri ithalatını 5.1 milyar dolar artırırken, ihracatını 2.2 milyar dolar yükseltiyor ve cari işlemler açığını 2.6 milyar dolar büyütüyor. Petrol fiyatındaki %10'luk artış, tüketici enflasyonunu yaklaşık 1 puan artırıyor. Orta Vadeli Program'da Brent petrolün 2025 ortalamasında 70 dolar, 2026 içinse 65 dolar olacağı tahmin edilmişti. Ancak petrol 102 dolara çıktığında, Türkiye'nin enerji ithalatı 63 milyar dolardan 95-100 milyar dolara yükselecek, cari açık ise 22.3 milyar dolardan 60 milyar dolara çıkacak. Enflasyona etkisi ise 5-6 puan olacak.

Enerji ve Su Altyapıları Hedefte

İsrail'in İran'daki petrol depolarını vurmasının ardından İran, Bahreyn'in su arıtma tesislerini hedef aldı. Orta Doğu'daki çatışmalar, petrolün yanında su kaynaklarını da çatışma alanına çekti. İran, kendi altyapısına yönelik saldırılar devam ederse Körfez ülkelerinin enerji altyapılarını hedef alacağını açıkladı. İran Silahlı Kuvvetleri Merkez Komutanlığı Sözcüsü İbrahim Zolfaghari, petrol fiyatlarının 200 doların üzerine çıkabileceğine işaret etti. Bahreyn'deki Al Ma'ameer petrol tesisi saldırısı yangına ve hasara neden oldu. Bapco, operasyonları için 'mücbir sebep' ilan etti. Suudi Arabistan, Şeybe Petrol Sahası'na yönelik saldırıları engellediğini duyurdu ve iki büyük petrol sahasında üretimi durduracağını açıkladı.

Merkez Bankalarının Savaş Alarmı

Dünya Bankası'nın 2026 petrol fiyatı tahmini 60 dolardı, ancak fiyat 30 dolar daha yüksek. Her %10'luk artış, küresel GSYH büyümesini %0.1-0.2 puan düşürüyor. IMF Başkanı Kristalina Georgieva, petrol fiyatlarındaki her %10'luk artışın küresel enflasyonda 40 baz puanlık yükselişe neden olacağını belirtti ve politika yapıcılara beklenmedik durumlara hazırlıklı olmalarını tavsiye etti.

Eşel Mobil Çözüm Olabilir mi?

Türkiye, akaryakıt fiyatlarına yansıyan ani artışları önlemek için eşel mobil sistemine geçti. Pompa fiyatının %30-40'ını ÖTV oluşturuyor, ayrıca %20 KDV ekleniyor. Ancak ÖTV sıfırlandığında bu önlem de etkisiz kalacak. Petrol fiyatlarının 110-120 dolara çıkması durumunda vergi önlemi işlemez hale gelecek, 130 dolara ulaşırsa önlem almak imkânsız hale gelecek.