ABŞ bilen Eýranyň arasynda ýadro programmasy we gepleşik etaby

ABŞ-nyň prezidenti Donald Trump, 2026-njy ýylyň 10-njy noýabrynda eden çykyşynda Eýran bilen ýadro programmasy we Hormuz bogazynyň howpsuzlygy boýunça gepleşiklerde öňegidişlik gazanylsa, ABŞ-nyň Eýrana garşy täze harby hüjüm gurmagynyň gaty ähtimal däldigini aýtdy. Eýranyň maddy taýdan kyn döwri başdan geçirýändigini öňe süren Trump, sebitdäki ABŞ güýçleriniň islendik ösüşe garşydygyny, ýöne häzirki diplomatik işe harby goşulyşmagyň zerurlygynyň ýokdugyny aýtdy.

Eýranyň Daşary işler ministri Arakçiniň Ak Tama çagyryşy

Eýranyň Daşary işler ministri Abbas Arakçi ABŞ-daky saýlawlaryň netijelerinden soň Ak tamyň anyk ädim ätmelidigini aýtdy we "Amerikaly saýlawçylar öz kararyny berdiler. Indi Ak tamyň öz islegi geldi. Biz henizem iki günlük teklibimizi dowam etdirýäris. Şertleri ýerine ýetiriň, ähli ugurlardaky söweşi bes ediň we netijeleri görersiňiz" -diýdi. Şeýle hem Arakçi, eger ABŞ hüjüm edip bilse, Eýranyň gaty berk jogap berjekdigini duýdurdy.

ABŞ-nyň Döwlet sekretary Rubio

-dan diplomatik işe baha bermek

ABŞ-nyň Döwlet sekretary Marko Rubio Katardaky gatnaşyklardan soň eden çykyşynda Eýran bilen geçirilen diplomatik gepleşikleriň netijeliligine şübhe bildirdi. Rubio Eýranyň talaplaryny "aşa we gülkünç" diýip häsiýetlendirdi we häzirki şertlerde ylalaşyk gazanmagyň kyndygyny aýtdy. Beýleki tarapdan, Eýranyň prezidenti Massud Pezeshkian dini lider Mojtaba Hameneýiniň görkezmesi bilen "ne uruş, ne-de parahatçylyk" ýagdaýyny bes etmek üçin abraýly gepleşik etabyna ünsi jemleýändigini aýtdy.

ABŞ-nyň prezidenti Donald Trump, Eýran bilen ýadro programmasy we Hormuz bogazy boýunça gepleşikler dowam etse, harby hüjüm töwekgelçiliginiň azalýandygyny mälim etse-de, Eýranyň Daşary işler ministri Abbas Arakçi we Prezident Masud Pezeşkian Tähran administrasiýasynyň parahatçylyk üçin hödürleýän şertleriniň berjaý edilmelidigini nygtaýarlar. ABŞ-nyň Döwlet sekretary Marko Rubionyň belliklerine garamazdan taraplaryň arasyndaky diplomatik proses dowam edýär.

Halkara gatnaşyklardaky dartgynlygy azaltmaga gönükdirilen bu gepleşikler deňiz howpsuzlygy we sebitdäki ýadro işleriniň geljegi üçin möhüm ähmiýete eýe. Bu prosesiň gidişi, taraplar tarapyndan teklip edilýän diplomatik şertleriň kabul edilmegi we halkara sanksiýalaryna gaýtadan baha bermek ýaly kanuny we syýasy ädimler bilen emele gelýär.

Netije

Amerikanyň Birleşen Ştatlary bilen Eýranyň arasyndaky häzirki ýagdaý, iki tarapyň hem harby konfliktden gaça durmak isleýändigini, ýöne öz bähbitlerini goramak üçin diplomatik gepleşiklerde ýiti sözler ulanýandygyny görkezýär. Trampyň "şertnama baglaşmak islegi" we Eýranyň "şertler ýerine ýetirilmese jogap bereris" garaýşy taraplaryň stoluň başynda galmaga taýýardygyny görkezýär, ýöne eglişik üçin esas gaty gowşak.

Eýranyň ykdysady basyşy Tähranyň diplomatik çözgüt gözlemegini talap edýän hem bolsa, ABŞ-nyň sebitde harby güýçlerini basyş elementi hökmünde saklamagy gepleşikleriň strategiki küşt oýnuna öwrülendigini görkezýär. Netijede, taraplaryň biri-birine beren möhletleri we olaryň aýdanlary ýakyn günlerde ýumşamagyň ýa-da dartgynlylygyň güýçlenmeginiň mümkinçiligini öz içine alýar.

Mümkin täsirler

Gepleşikler oňyn netije berse, Hormuz bogazynda deňiz gatnawynyň howpsuzlygynyň ýokarlanmagyna we sebitdäki harby hereketiň azalmagyna garaşylýar. Bu ösüş dünýä energiýa bazarlarynda bahalaryň durnuklylygyna goşant goşup biler we Eastakyn Gündogardaky dartgynlygy azaltmaga kömek edip biler.

Şeýle-de bolsa, gepleşikler başa barmasa ýa-da ABŞ sanksiýalary güýçlendirse, Eýranyň sebitdäki harby işjeňligini ýokarlandyrmagyna we global diplomatik krizisleriň çuňlaşmagyna sebäp bolup biler. Bu ýagdaý sebit ýurtlary we global söwda ýollary üçin çynlakaý howp döredip biler.