ABŞ-Eýran şertnamasy: Liwan krizisinden we ot açyşlykdan soň

ABŞ we Eýran arasynda gol çekilen şertnamadan soň Şweýsariýada meýilleşdirilýän tehniki gepleşikler yza süýşürildi. Liwan bilen baglanyşykly düşünişmezlikleriň bu yza süýşürilmeginiň arkasynda durýandygy aýdyldy. Düýn Şweýsariýanyň Bürgenstok şäherinde başlamagyna garaşylýan gepleşikleriň duýdansyz ýatyrylmagyna ABŞ-nyň wise-prezidenti J.D. sebäp boldy, bu Wans -yň sebite ýakyn wagtda boljak saparyna-da täsir etdi. Aýdylyşyna görä, taraplar Liwanda bolup geçýän wakalar barada düýpli düşünişmezliklere eýe. Ysraýylyň 4 esgeri Hizbullanyň hüjümlerinde ölenden we Ysraýyl muňa jogap hökmünde Liwana howa hüjümlerini amala aşyrandan soň dartgynlylyk güýçlendi. Bu wakalardan soň Eýranyň Şweýsariýa iberjek toparyny yza süýşürendigi öňe sürüldi. Eýranyň Ynkylap goragçylary, Ysraýyl Liwandan we ABŞ-dan sebitden çykmasa, söwda gämileriniň geçmegine rugsat berilmejekdigini habar berdi. Liwanyň Saglygy goraýyş ministrligi şu wagta çenli azyndan 47 adamyň ölendigini habar berdi.

Ot açyşlyk şertnamasyny baglaşmak

Liwandaky dartgynly şertlerde ýaraşyk şertnamasynyň baglaşylmagy halkara arenasynda uly täsir galdyrdy. Ysraýylyň metbugaty, esasanam KAN döwlet teleýaýlymy Liwanda ot açyşlygyň başlandygyny habar berdi. Ysraýyl resmileri Hizbullah bilen gazanylan täze ýaraşygyň güýje girendigini habar berdiler. Şeýle-de bolsa, Ysraýyl goşuny Liwanyň günortasyndaky ýerlerinden çekilmejekdigini we haýsydyr bir hüjüm ýüze çykan halatynda jogap berjekdigini mälim etdi. Ysraýyl Goranmak Güýçleri (IDF) ýaraşygyň gazanylandygyny tassyklady.

ABŞ bilen Ysraýylyň arasyndaky tapawut

ABŞ-nyň prezidenti Donald Trump diplomakyn Gündogarda parahatçylygy saklamak üçin diplomatik tagallalaryň dowam edýändigini aýtdy we ähli partiýalara, esasanam Ysraýyl we Hizbullaha atyşygy bes etmegi isledi. Şeýle-de bolsa, bu beýanat ABŞ-nyň administrasiýasy bilen Ysraýylyň Liwan barada aç-açan tapawudynyň bolmagyndan soň edildi. Hususan-da, ABŞ-nyň wise-prezidenti JD Wansyň Ysraýyly tankyt etmegi iki soýuzdaşyň arasyndaky aýralygy hasam açyk görkezdi. ABŞ-Eýran şertnamasynyň birinji maddasynda Liwan ýaly ähli frontlardaky harby operasiýalaryň derrew bes edilmegi göz öňünde tutulypdyr.

Trump bilen Ysraýylyň arasyndaky dartgynlyk

Ysraýyl bilen ABŞ-nyň prezidenti Donald Trumpyň arasyndaky dartgynlyk ýokarlanýar. Respublikan partiýanyň biri we Trumpyň iň uly maliýeleşdirijisi Miriam Adelsona degişli Ysraýyl Haýom gazetinde Trump berk tankyt edildi. Gazet, Trumpyň Eýran bilen baglaşylan şertnama ABŞ-nyň kemsidilmegine sebäp bolandygyny mälim etdi. Makalada Trumpyň diňe bir Nobel baýragyny däl, eýsem özüne bolan hormatyny hem ýitirendigi aýdyldy. Trump: "Bu uçar bilen köp syýahat ederis, ýakyn wagtda Türkiýä hem bararys" -diýdi. 7-8-nji iýulda Ankarada geçiriljek NATO sammitine gatnaşjakdygyny aýtdy. ABŞ-nyň wise-prezidenti J.D.Wans bu sammitiň NATO-nyň taryhdaky iň möhüm sammiti boljakdygyny aýtdy.

Hormuz bogazyndaky işler

ABŞ bilen Eýranyň arasyndaky şertnamadan soň ünsi Hormuz bogazyna gönükdirdi. Söwda gämileri bilen üstaşyr geçişiň iň ýokary derejesi şu aýyň başyndan bäri ýetildi. AA habarlaryna görä, geçen gün jemi 25 gämi Hormuz bogazyndan geçipdir. Bu san 1-nji iýundan bäri hasaba alnan iň köp geçelge boldy. Eýranyň beren beýanatynda Hormuz bogazyndan geçmek isleýän ähli gämilere 60 günüň dowamynda geçiş rugsady beriljekdigi aýdylýar. Beýleki tarapdan, Liwandaky dartgynlylykdan soň, Eýran Ynkylap Gwardiýasy gämi geçmegine ýol berilmejekdigini habar berdi.

Ysraýyl bilen Liwanyň arasyndaky aralyk

ABŞ-nyň wise-prezidenti JD Wansyň Ysraýyly tankyt etmegi soňky günlerde ünsi özüne çekdi. Söhbetdeşlikde, Wans Ysraýyla ynanýarmy ýa-da ýokmy diýip soranlarynda, halkara gatnaşyklarynda hiç kime ynanmaly däldigini aýtdy. Wansyň bu sözleri Ysraýylda uly täsir galdyrdy we Ysraýyl syýasatçylaryny ýiti tankytlady. Netanýahunyň, Ministrler kabinetiniň agzalarynyň Waşingtona beren beýanatlarynyň, Trump administrasiýasy bilen dartgynlygy güýçlendirmezlik üçin öz garaýşyny görkezmeýändigini aýtmaga synanyşandygy habar berildi. Öň sagçy Milli Howpsuzlyk ministri Itamar Ben-Gvir -iň sözlerine jogap edip, Netanýahu karar bermek hukugynyň bardygyny nygtady. Ysraýyl analitikleri bu şertnamanyň Ysraýylyň söweş maksatlaryna ýetip bilmeýändigini we esasanam Liwanda harby çäklendirmeleriň iň erbet ýagdaýdygyny aýtdylar. Hasabata görä, Ysraýylyň Liwana garşy hüjümlerini dowam etdirmek isleýändigi we bu ädimleriň şertnamany bozup biljekdigi mälim edildi.

Bu wakalary göz öňünde tutup, geljekde ABŞ-Eýran şertnamasynyň nähili emele geljekdigi we Eastakyn Gündogarda parahatçylygyň gazanyp boljakdygy barada näbellilikler dowam edýär. Ylalaşygyň ulanylyşy we taraplaryň garaýyşlary sebitde durnuklylygy üpjün etmekde möhüm rol oýnar.