ABŞ we Ysraýylyň Eýrana garşy bolup biljek harby hüjüm meýilnamalary we saýlawdan öň dartgynlyk

Halkara metbugatynda öz beýanyna görä, Waşington we Tel Awiw administrasiýalarynyň Eýrana garşy giň gerimli harby hüjümi meýilleşdirýändigi öňe sürülýär, bu Ysraýylda we ABŞ-da saýlaw prosesinden öň ýa-da soň işjeňleşdirilip bilner. Oktýabr aýynyň birinji hepdesinde gyzgyn çaknyşygyň bosagasyna ýetilendigi aýdylsa-da, Ysraýyl goşunynyň 10-njy oktýabrda Eýranyň energiýa infrastrukturasyna, jemgyýetçilik binalaryna we ýadro desgalaryna gönükdirilen howa zarbasyny meýilleşdirendigi öňe sürülýär, emma ABŞ-nyň prezidenti Donald Trump global nebit bahalaryna we inflýasiýa sebäp bolup biljekdigi sebäpli bu meýilnamany tassyklamady.

Ysraýylyň Eýrana garşy harby howplary we strategiýasy

Içerki syýasatda edilýän basyşy ýeňletmek üçin Ysraýylyň premýer-ministri Benýamin Netanýahu "Eýranda dolandyryşyň çalşylmagy" baradaky çykyşyna ünsi çekdi we 20-nji oktýabrda Tel Haý uniwersitetinde Tähranda administrasiýany agdarmagy tabşyrandygyny we 21-nji oktýabrda geçiriljek harby uçurym dabarasynda Ysraýylyň Goranmak ministri isisrael Katz Eýranyň 27-nji oktýabrda geçiriljek saýlawlara ünsi çekjekdigini aýtdy. Bu prosesiň dowamynda ABŞ-nyň Goranmak ministri Pit Hegsetiň 19-njy oktýabrda Ysraýyla duýdansyz sapary wagtynda Ysraýylyň aňtaw gullugy tarapyndan täzelenen "Eýranyň maksat sanawyny" gözden geçirendigi, soň bolsa Ysraýyl söweş uçarlarynyň Eýran serhedine tarap gözleg geçirendigi habar berildi.

Hüjüm meýilnamalary we sebitleýin howpsuzlyk töwekgelçilikleri

Nýu-Yorkork Taýms gazetiniň ýaýradan maglumatlaryna görä, hüjüm meýilnamalary ABŞ goşuny noýabr aýynyň başynda Eastakyn Gündogarda harby gurluşygyny tamamlandan soň şu güne çenli yza süýşürilen bolmagy mümkin. ABŞ-nyň Döwlet departamenti sebitdäki howpsuzlyk töwekgelçiligi sebäpli Saud Arabystanyndaky diplomatik işgärlerini ewakuasiýa edip başlasa-da, Tähran administrasiýasy Hormuz bogazyny ýapmak we global energiýa infrastrukturasyny nyşana almak ýaly ähtimal hüjüme garşy çäre görüp biljekdigini duýdurýar. Oppozisiýa lideri airair Lapid we aňtaw gullugynyň öňki işgärleri bu gepleşikleriň saýlawlara gönükdirilendigini we sebitdäki urşuň zyýanly netijelerine ünsi çekýändigini öňe sürýärler.

Ysraýyl we ABŞ-nyň Eýrana garşy harby operasiýa taýýarlygy diplomatik gatnaşyklar, harby görnüşler we ýokary derejeli resmileriň oktýabr aýynyň dowamynda eden çykyşlary bilen hasam güýçlendi. Saýlaw prosesleriniň kölegesinde amala aşyrylan bu strategiki meýilnamalar, ABŞ-nyň Eastakyn Gündogarda harby ýerleşdirişini artdyrýandygy we Eýranyň berk ar alyş howpy abanýandygy sebäpli sebitdäki konflikt töwekgelçiligini dowam etdirýär.

Halkara hukugy we diplomatiýa işlerinde Birleşen Milletler Guramasynyň Howpsuzlyk Geňeşiniň araçylyk kanallary we degişli sebitleýin gatnaşyjylar döwletara konflikt töwekgelçiligini dolandyrmak üçin möhümdir. Sebitdäki diplomatik wekilhanalaryň ewakuasiýa prosesleri we degişli ýurtlaryň raýatlary üçin syýahat duýduryşlaryny we howpsuzlyk teswirnamalaryny täzelemegi talap edýän proses hökmünde gözegçilik edilýär.

Netije

Ösüşler Ysraýylda we ABŞ-da içerki syýasy dinamikanyň Eastakyn Gündogardaky howpsuzlyk syýasatlaryna gönüden-göni täsir edýändigini görkezýär. Saýlaw döwründe "daşarky howp" gepleşikleriniň köpelmegi harby operasiýa meýilnamalarynyň syýasy gural hökmünde ulanylmagyny güýçlendirýär.

Harby hünärmenleriň we oppozisiýa işgärleriniň duýduryşlary Eýranyň harby kuwwatynyň howa zarbalary bilen doly ýok edilip bilinmejekdigini we sebitdäki konfliktiň dünýä ykdysadyýetine zyýanly täsir edip biljekdigini görkezýär. Bu ýagdaý, harby çözgüt gözlemegiň strategiki üstünlik däl-de, gözegçilik edip bolmaýan sebit krizisine öwrülmek howpunyň bardygyny subut edýär.

Mümkin täsirler

Mümkin bolan harby gatyşma, dünýä energiýa bazarlarynda bahalaryň çynlakaý ýokarlanmagyna we üpjünçilik zynjyrlarynyň kesilmegine sebäp bolup biler. Hususan-da, Hormuz bogazyny ýapmak ýa-da energiýa desgalaryny nyşana almak dünýädäki inflýasiýa basyşyny çuňlaşdyryp biler.

Sebit derejesinde konfliktleriň ýaýramagy Eastakyn Gündogardaky beýleki ýurtlaryň howpsuzlyk balansyny sarsdyryp, täze migrasiýa we gumanitar krizis döredip biler. ABŞ we Ysraýylyň harby ädimleri Eýrany goldaýan milisiýa toparlarynyň sebitdäki işjeňligini ýokarlandyrmagyna we diplomatik gatnaşyklaryň kesilmegine sebäp bolup biler.