Arktikadaky temperatura ýazgysy: Arktika guşlarynyň geljegi howp astyndadyr

Demirgazyk polýusda bolup geçýän daşky gurşawyň üýtgemegi, global ýylylygyň iň ýalaňaç görnüşinde zyýanly täsirlerini açýar. ABŞ-nyň Milli Okean we Atmosfera Dolandyryşy (NOAA) tarapyndan neşir edilen Arktika hasabatynda sebitdäki duýduryş jaňlarynyň öňküsinden has güýçli ýaňlanýandygy mälim edildi. Hasabata görä, Arktika sebitinde 2024-nji ýylyň oktýabr aýyndan 2025-nji ýylyň sentýabr aýyna çenli aralykdaky howanyň temperaturasy 1900-nji ýylda başlany bäri iň ýokary derejä ýetdi. Soňky onýyllygyň taryhyň iň yssy ýyllary hökmünde hasaba alnandygyna garamazdan, 2006-njy ýyldan bäri sebitde ortaça ýyllyk temperaturanyň ýokarlanmagy gorkunç derejä ýetdi we dünýädäki ortaça iki esse ýokarydy.

Arktika ekosistemasynyň ejiz ýaşaýjylary: göçüp barýan guşlar

Howa krizisiniň iň çalt we çuňňur duýulýan Arktikada adatdan daşary biodürlüligiň mekanydyr. Arktika Geňeşi çäginde işleýän Arktik ösümlik we haýwanat dünýäsini goramak (CAFF) toparynyň maglumatlaryna görä, sebitde her ýyl takmynan 200 guş görnüşi bar. Bu san dünýädäki guş görnüşleriniň takmynan 2 göterimine gabat gelýär. Suw guşlarynyň, kenar guşlarynyň we deňiz guşlarynyň agdyklyk edýän sebitinde aýdym guşlarynyň sany we dürlüligi has çäkli derejede galýar. Göçüp barýan guşlaryň köpüsiniň ýylyň doňan geografiýasynda ýylyň belli we gysga döwrüni geçirýändigine garamazdan, Arktika bu görnüşler üçin esasanam köpeltmek we ösdürip ýetişdirmek döwründe möhüm pena bolup hyzmat edýär.

Bu möhüm ekosistemany sahypada gözden geçirmek üçin 6. Milli Arktika ylmy gözleg ekspedisiýasy guraldy. Ekspedisiýanyň çäginde alymlar ýüzlerçe müň deňiz guşlarynyň ýaşaýan we ullakan bazalt gaýalary bilen tanalýan meşhur Alkefjellet guş rifine baryp gördüler. Polýar sebitiň nyşanyna öwrülen puffinler (polýar towuklar) tebigy ýaşaýyş ýerlerinde ýakyndan syn edildi.

Howanyň üýtgemeginiň janly-jandarlara göni täsiri

Ekspedisiýa gatnaşyjylaryň biri bolan TÜBİTAK polýar gözleg institutynyň baş gözlegçisi doktor Atilla ılmylmaz howanyň üýtgemeginiň sebitdäki guş populýasiýasyna edýän täsirlerine baha berdi. Deňiz guşlarynyň ekosistemanyň ýaramazlaşmagyny iň çalt görkezýän biologiki görkezijileriň hataryndadygyny mälim eden ılmaz, "Deňiz suwunyň temperaturasynyň ýokarlanmagy, deňiz buzlarynyň eremegi we iýmit zynjyrynyň üýtgemegi guşlaryň iýmitlenmegini, göçmegini we köpeliş häsiýetini gönüden-göni bozýar. Şol sebäpli milli görnüşlerimiziň ekspedisiýalarynda guş görnüşleriniň paýlanyşyny kesgitlemek we ýazmak iň möhüm strategiki sütünlerimizdir."

Swalbard arhipelagynda guşlaryň we höwürtgeleýän ýerleriň Svalbard daşky gurşawy goramak kanunynyň çäginde gaty berk administratiw çäreler bilen goralýandygyny ýatladýan doktor ılmylmaz sebitdäki koloniýalary adam işjeňliginden daşlaşdyrmagyň möhümdigine ünsi çekdi. Soňky ýyllarda polýar sebitinde ýüze çykyp başlaýan ýokary patogen guş dümewi (HPAI) ýagdaýlarynyň bu gözegçilikleri has möhümleşdirendigini mälim eden Yyllmaz, Alkefjellet ýaly ullakan koloniýalaryň we puffinleriň diňe wizual toý hödürlemeýändigini, eýsem çalt üýtgeýän Arktikanyň saglyk ýagdaýyny okamak üçin irki duýduryş ulgamy bolup hyzmat edýändigini aýtdy.

Polýar gözleginde durnuklylyk we näzik deňagramlyklar

TÜBİTAK polýar gözleg institutynyň müdiri we 6-njy milli arktika ylmy gözleg ekspedisiýasynyň utgaşdyryjysy Prof. Doktor Burcu Özsoý Arktikanyň global ýylylygyň täsirini iň täsirli görkezýän sebitdigini aýtdy. Ylmy ekspedisiýalar wagtynda atmosferadan deňizlere, buz massasyndan janly-jandarlara çenli köp sanly maglumatlary ýygnandyklaryny mälim eden Özsoý, maksadynyň uzak möhletli we üznüksiz ylmy maglumatlar binýadyny döretmekdigini aýtdy.

Prof. Doktor Özsoý, ähli işleriň Svalbardyň daşky gurşawy goramak baradaky berk kanunlaryna, sebitiň duýgur ekologiýasyna zyýan bermezden ýerine ýetirilendigini aýtdy. Bu çemeleşmäniň ähliumumy ylmy bilimleriň öndürilmegi we polýar ekosistemanyň geljegi üçin zerurdygyny mälim eden Özsoý, ekspedisiýa wagtynda alnan wizual we ylmy maglumatlaryň guşlaryň ýaşaýşynyň resminamalaşdyrylmagyna we Arktikadaky daşky gurşaw şertleriniň üýtgemegine goşant goşjakdygyny we geljekde habarlylyk taslamalary üçin esasy çeşme boljakdygyny aýtdy.