Asyryň asman wakasy: Gün tutulmagynyň jemi Europeewropadaky syýahatçylyk rekordlaryny täzeledi

Astronomiýa höwesjeňleriniň ençeme ýyl bäri garaşýan ajaýyp tebigy wakasy ahyrsoňy bolup geçdi. Russiýanyň demirgazygyndaky uzak Arktikada başlanan we Günbatar Europeewropanyň üstünden ajaýyp ýaý çeken Gün tutulmagy Ortaýer deňziniň asmanynda tamamlandy. Asmanyň bu täsin baýramyny Ispaniýanyň, Islandiýanyň, Grenlandiýanyň we Portugaliýanyň dar sebitinde has aýdyň görmek bolýar; Bölekleýin tutulma Europeewropada, Kanadada, ABŞ-nyň demirgazyk böleginde we Demirgazyk-Günbatar Afrikada millionlarça adamy özüne çekdi. Aý Günüň şöhlelerini doly petiklän pursatlarynda, ýer gündizine garaňkylyga çümdi. Howanyň birden peselmegi we guşlar dymmagy bilen tebigat doňan ýalydy. Bu haýran galdyryjy kosmiki waka, ägirt uly global syýahatçylyk işjeňligini döretdi.

Islandiýada we Ispaniýada taryhy syýahatçylyk ösüşi

Islandiýa 72 ýyldan soň ilkinji gezek şaýat bolan bu täsin tebigy hadysany görmek isleýän ýerli we daşary ýurtly syýahatçylar bilen doldy. Müňlerçe adam gury ýer, howa we deňiz ýollaryny ulanyp gözegçilik ýerlerine hüjüm etdi. Diňe höwesjeň synçylar däl, eýsem ylmy dünýä hem bu taryhy pursaty ýakyndan yzarladylar. ABŞ-nyň Awiasiýa we kosmos gullugy NASA beýik belentlikde uçup bilýän ýörite WB-57 uçary bilen Aýyň Earther ýüzüne düşýän kölegesine gözegçilik etdi. Beýleki tarapdan, Ispaniýa asman syýahatçylygynda taryhy ýokary derejäni başdan geçirdi. Bir asyrdan gowrak wagtyň içinde ilkinji gün tutulmagyny kabul eden ýurtda millionlarça adam bulutsyz asmany hödürleýän şäherlere we şäherlere geldi. Ispaniýanyň Iberia howa ýoly kompaniýasy bu täsin pursady asmana göterdi; Deňiz derejesinden 10 müň metr belentlikde ýörite çarter uçuşy bilen Günüň, Aýyň we Eartheriň ajaýyp deňleşmesini göni dünýä ýaýlyma berdi.

Millionlarça adam bir ugurda duşuşdy

Ispaniýanyň häkimiýetleriniň beren beýanatlaryna görä, ýurduň demirgazyk-günbataryndaky A Korunadan başlap, Ortaýer deňziniň meşhur adasy Mallorka çenli uzalyp gidýän takmynan 200 kilometrlik tutulma liniýasyna 6 million töweregi adam geldi. Bu güýçli “tutulma gahary” Ispaniýanyň ykdysadyýeti üçin durmuş ýoluna öwrüldi. Sebite gelýän takmynan 450 müň syýahatçy bir günde ýurduň ykdysadyýetine 347 million ýewro uly goşant goşdy. Iňlis astrofizigi Graham Jones Ispaniýa bolan bu adatdan daşary gyzyklanmany bahalandyryp: "Umuman garalýan ýol gaty dar zolakda geçýär, ini bary-ýogy birnäçe ýüz kilometre barabardyr. Ispaniýany şeýle özüne çekiji edýän zat, umumy garalýan çyzygyň Ispaniýa ýarym adasyny bir ujundan beýleki ujuna doly gurşap almagydyr". Bu tolgunma diňe garaňky ýerler bilen çäklenmedi. Mysal üçin, Angliýanyň paýtagty Londonyň Brunswik seýilgähinde ýygnanan dürli ýaşdaky asman höwesjeňleri, ýörite gorag äýnegi ulanyp, uly tolgunma bilen 92 göterim bölek tutulmagyny yzarladylar. Bu waka 2006-njy ýyldan bäri Europeanewropa yklymynda ilkinji gün tutulmagy hökmünde hasaba alyndy.

Kosmiki garaňkylygyň aňyrsyndaky ylmy maglumatlar

Ylmy kesgitlemesi bilen Gün tutulmagy; Aý, Earther bilen Günüň arasynda geçende, Günüň şöhlesini bölekleýin ýa-da doly ýapanda ýüze çykýar. Bu adatdan daşary tebigy hadysada, Aýyň ullakan kölegesi ýere gaçýar we günüň ortasynda gysga, syrly garaňkylygy döredýär. Adamzat taryhynyň dowamynda şeýle tutulmalar tebigatyň adaty ritmini birden kesip, çuňňur haýran galmak, gorky we hormat döretdi. "Umbra" diýilýän umumy kölege konusy ýere ýetende, temperatura ep-esli peselýär, kölegeler adaty bolmadyk burçlarda uzalýar we käbir haýwan görnüşleri gije diýip pikir edip uky re modeimine girýär. Pari Paris obserwatoriýasynyň maglumatlaryna görä, Aýyň penjesi Eartheriň ýüzüne sagatda takmynan 3430 kilometre çenli aýlanýar. Bu ýokary tizlik sebäpli, belli bir geografiki nokatdan gözegçilik edip boljak umumy garaňkylyk wagty birnäçe minut bilen çäklendirildi. Aýyň Günüň diskine girmegi bilen başlanan we doly bölünmegi bilen tamamlanan bölekleýin tutulma prosesi jemi bir sagat 45 minut dowam etdi. Bu seýrek kosmiki duşuşyk, astrofizikler üçin Günüň syrly atmosferasyny we daşky gatlagy koronany öwrenmek üçin bahasyna ýetip bolmajak ylmy mümkinçilik döretdi.