Çilimi taşlamak boýunça tagallalar: 4 aýda 75 müň adama goldaw

Bütindünýä temmäki güni çäginde berlen maglumatlar temmäki önümleriniň adam saglygyna we daşky gurşawa uly howp salýandygyny görkezýär. Saglygy goraýyş ministrliginiň Türkiýedäki temmäkä garşy tagallalarynyň çäginde sanly we meýdan esasly köp sanly başlangyç amala aşyryldy. Saglygy goraýyş ministrligi bu meseleleriň temmäkä garşy göreş çäginde durmuşa geçirýän taslamalary bilen çözgüt tapmagy maksat edinýär. Bu tagallalar sanly platformalar we bu ugurda alnyp barylýan işler bilen goldanýar.

Onlaýn we ýerdäki goldaw hyzmatlary

Ministrlik öýlerine ýa-da iş ýerlerine wideo jaňlary arkaly raýatlara hünärmen goldawyny berýän " Onlaýn çilim çekmegi bes etmek hyzmaty " işe başlady. Bu hyzmat bilen şahsylaşdyrylan meýilnamalar döredilýär we zerur bolanda ýüzbe-ýüz ambulatoriýa hyzmatlaryna ugrukdyrylýar. Mundan başga-da, döwlet edaralarynda çilim çekmegi bes etmegiň usullary barada jemgyýetçilik işgärlerine tälim berýän "Sahypada çilim çekmegi bes etmek boýunça maslahat" hyzmaty berilýär. Bu başlangyçlar, netijeli maslahat beriş modelini ösdürmegi we çilimi taşlamak hyzmatlaryny ösdürmegi maksat edinýär. Jübi poliklinikalary we meýdan toparlary arkaly 213 müň 443 adama maslahat hyzmatlary berildi. Poliklinikalarda temmäkä garaşlylyk bilen meşgullanýan lukmanlar we bejeriş amallary bu lukmanlaryň baha bermegine görä dowam edýär.

Bilim-häsiýet çemeleşmeleri we neşe serişdelerine goldaw

Bejerginiň çäginde bilim-özüni alyp barş çemeleşmeleri, şeýle hem ylmy taýdan subut edilen dermanlar bilen üpjün edilýär. Bu proseslere gözegçilik etmek üçin işlenip düzülen "Temmäkä garaşlylygy bejermek ulgamy (TUBATIS)", ALO 171 bilen integrirlenen işlemek arkaly hassalary bir ýyllap goldaýar. 2025-nji ýylda ýüz tutanlaryň sany öňki ýyl bilen deňeşdirilende 112 göterim artyp, 173 müň 32-e ýetdi we jemi 223 müň 993 synag geçirildi. 2026-njy ýylyň ilkinji dört aýynda 75 müň 184 hassanyň arzasy hasaba alyndy we 105 müň 698 synag geçirildi, bu görkeziji geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 53,6 göterim ýokarlandy. Her ýyl dünýäde temmäki ulanmagy sebäpli 8 milliondan gowrak adam ölýär. Bu ölümleriň 7 milliondan gowragy çilim çekmek bilen gönüden-göni ýüze çykýan bolsa-da, olaryň 1,6 milliony passiw täsiriň netijesinde ýüze çykýar. Çilim çekmek, ýürek-damar kesellerinden başlap, düwnük keseline, dem alyş ýollaryndan köpeliş saglygyna çenli bedeniň her bir agzasyna ýaramaz täsir edýär. Çilim, öýken rak keseliniň ölüminiň 85 göterimine sebäp bolsa-da, temmäki dünýäde düwnük keseliniň 25 göterimine sebäp bolýar. Temmäki bilen baglanyşykly ýürek-damar ölümleri ähli ýürek-damar ölümleriniň 12 göterimini emele getirýär. COPD ölüminiň takmynan 80 göterimi çilim bilen gönüden-göni baglanyşyklydyr. Temmäki bilen baglanyşykly dowamly dem alyş keselleri, dowamly dem alyş ölümleriniň 29 göterimini emele getirýär.

Çagalara täsiri

closedapyk ýerlerde çilim tüssesine sezewar bolan 65 müňden gowrak çaga her ýyl dem alyş keselleri sebäpli ölýär. Passiw täsir etmek çagalarda duýdansyz ölüm sindromy, çaga dogluşynyň pesligi we demgysma howpuny gönüden-göni ýokarlandyrýar. Türkiýede her 100 çagadan 46-sy çilim tüssesine sezewar bolýar. BSG temmäki senagatynyň daşky gurşawa ýetirýän täsirini "weýran ediji" diýip häsiýetlendirýär.

Temmäki önümçiliginiň daşky gurşawa ýetirýän zyýany

BSGG-nyň maglumatlaryna görä, çilim öndürmek üçin her ýyl takmynan 600 million agaç kesilýär. Her ýyl dünýä derejesinde takmynan 4,5 trillion çilim düwmesi daşky gurşawa çykýar we temmäki oba hojalygy dünýäde tokaýlaryň takmynan 5 göterimine sebäp bolýar.

Tokaý tokaýlarynyň we topragyň hapalanmagy

200 müň gektar tokaý meýdany temmäki meýdanlary üçin ýok edilýär. Temmäki ösdürip ýetişdirmekde ulanylýan pestisidler we dökünler topragy hapalaýar we beýleki oba hojalyk önümleri üçin ulanyp bolmaýar. Temmäki ösdürip ýetişdirýän sebitlerde oba hojalygy ýerleri azyk önümçiliginden temmäki önümçiligine geçýär.

Plastiki galyndylar we suw hapalanmagy

Çilim gabyklary dünýäde iň köp zyňylýan plastik galyndylaryň biridir. Deňizlerde, derýalarda we pyýadalarda galan 4,5 trillion düwme, düzümindäki zäherli himiki maddalar bilen suwuň hapalanmagynyň ägirt uly çeşmesini emele getirýär. Çilim öndürmek üçin her ýyl 22 milliard litr suw sarp edilýär. Bu çeşmeleriň galyndylary, eýýäm gowşak ekosistemalara goşmaça ýük salýar.

Netijede, temmäki önümleriniň dünýäde ulanylmagy adam saglygyna we daşky gurşawa uly howp salýar. Saglygy goraýyş ministrliginiň Türkiýede temmäkä garşy tagallalary çilimkeşlere goldaw bermek arkaly bu howplary azaltmagy maksat edinýär. Öňümizdäki ýyllarda şeýle başlangyçlaryň artmagyna we jemgyýetde habarlylygyň ýokarlanmagyna garaşylýar.