CREA derňewi: ABŞ Hormuz bogazyndan gelip çykýan nebit zarbasy üçin iň agyr kanun töledi

Arassa howa we energiýa gözleg merkezi (CREA) fewral aýynyň ahyrynda Eýrana edilen hüjümlerden soň global ýangyç çykdajylarynyň ýokarlanmagy barada giňişleýin seljerme çap etdi. Şol döwürde tutuş dünýäde sarp edijileriň jemi 468 milliard dollar goşmaça ýangyç bahasy bilen ýüzbe-ýüz bolandygy mälim edilse-de, Hormuz bogazyndan dörän nebit zarbasyndan iň köp zyýan çeken ýurduň 160 milliard dollarlyk kanun çykaryjy ABŞ bolandygy mälim edildi.

Global nebit zarbasynda ABŞ-nyň paýy näme?

Derňewde, ABŞ-nyň diňe global çykdajylaryň üçden birini töleýändigi nygtaldy. ABŞ bolsa 54 milliard dollar bilen Kanada, 17 milliard dollar bilen Kanada ikinji boldy. ABŞ-da adam başyna 471 dollar goşmaça bahanyň dünýädäki ortaça 60 dollardan takmynan 8 esse ýokarydygy bellendi. Hasabatda ýurduň çykdajylarynyň gymmatlamagynyň esasy sebäpleri: "Şeýle-de bolsa, adam başyna köp ýangyç sarp edýändigi we nebite garaşlylygyny azaltmakda az öňe gidişligi sebäpli ABŞ tapawutlanýar" -diýdi.

Elektrik ulaglaryny ulanmak çykdajylara nähili täsir etdi?

Bazar ykdysadyýetinde ýangyjyň bahasynyň ýokarlanmagy bilen döredilen basyş, ulag isleglerine görä tapawutlandy. ABŞ-da benzin bilen işleýän ulagy ulanýan sürüji mart aýyndan bäri ýangyç üçin ortaça 440 dollar sarp eden bolsa, elektrik ulagy ulanyjylarynyň zarýad bahasynyň ýokarlanmagy 17 dollar bilen çäklendirildi. Beýleki tarapdan, ABŞ-da täze awtoulag satuwynda elektrik ulaglarynyň paýy 2026-njy ýylyň ilkinji 8 aýynda 7,3 göterime çenli azaldy. Şol döwürde bu görkeziji Hytaýda 57 göterim, Europeanewropa Bileleşiginde 32 göterim we Norwegiýada 98 göterim boldy.

CREA tarapyndan taýýarlanan seljerme, fewral aýynyň ahyryndan bäri dünýä energiýa bazarlarynda Eýrana edilen hüjümleriň we sarp edijilere ykdysady çykdajylaryň ýüze çykýandygyny görkezýär. Hasabatda 2023-nji ýyldan bäri ýangyç harçlanyşyny azaldýan ýurtlaryň çykdajylaryň ýokarlanmagyny has gowy dolandyryp bilendigi, Hytaýyň 10,8 milliard dollar, Germaniýa 3,7 milliard dollar we ABŞ 5,7 milliard dollar tygşytlandygy habar berildi.

Global energiýa bazarlaryndaky bu iş, ýurtlaryň energiýa syýasatynyň göni ykdysady netijelerini we olaryň nebite garaşlylyk derejesini açýar. Energetika üpjünçiliginiň howpsuzlygy we bahalaryň durnuklylygy halkara bazarlarynda geosyýasy ösüşlere gönüden-göni täsir etmegini dowam etdirýän hem bolsa, ýurtlaryň täzelenip bilýän energiýa we sarp ediş endiklerine geçiş strategiýasy geljekde bolup biljek bahalaryň täsirinden goranyş mehanizmi hökmünde tapawutlanýar.

Netije

CREA hasabaty, ulagyň isleglerinde nebite we gazylyp alynýan ýangyç esasly gurluşyň geopolitiki krizis döwründe sarp edijiler üçin çynlakaý ykdysady ýükdigini subut edýär. ABŞ-nyň mysaly, adam başyna ýangyç sarp edilişiniň global krizis wagtynda aýry çykdajylary köpeldip biljekdigini aýdyň görkezýär.

Beýleki tarapdan, elektrik ulaglaryna geçmegiň pes derejesi we sarp ediş tygşytlylygynyň haýal ösüşi energiýa bazarlaryndaky daşarky zarbalara gowşaklygy ýokarlandyrýar. Tygşytlaýan ýurtlardan alnan maglumatlar, energiýanyň netijeliligini we alternatiw energiýa çeşmelerine gönükdirmegiň diňe bir daşky gurşawa däl, eýsem göni ykdysady zerurlyga öwrülendigini görkezýär.

Mümkin täsirler

fuelangyjyň dowamly dowam etmegi, inflýasiýa basyşyny ýokarlandyryp, ABŞ-da we beýleki ýurtlarda bir gezek ulanylýan girdejini güýçlendirip biler. Bu, sarp edijileriň awtoulag islegleriniň elektrikli ulaglara mejbury üýtgemegine ýa-da hökümetler tarapyndan energiýa tygşytlaýyş syýasatlarynyň has berk durmuşa geçirilmegine sebäp bolup biler.

Mundan başga-da, energiýa garaşlylygyny azaldyp bilmeýän ýurtlaryň geljekde şuňa meňzeş geosyýasy krizislerde has uly ykdysady ýitgiler bilen ýüzbe-ýüz bolmagyna garaşylýar. Bu amal ýurtlardan gaýtadan dikeldilýän energiýa maýa goýumlaryny çaltlaşdyrmagy we energiýa üpjünçiliginiň howpsuzlygyny üpjün etmek üçin gazylyp alynýan ýangyçlara garaşlylygy azaldýan gurluş özgertmelerini ileri tutmagy talap edip biler.