Çuň giňişlikde oýun üýtgedýän açyş: Alymlar asman jisiminiň öň görmedik görnüşini anykladylar

Kosmosyň çuňlugynda geçirilen soňky gözegçilikler häzirki zaman astrofizika teoriýalaryny düýpgöter sarsdyrjak täze açyşa şaýat boldy. Astronomlar asman jisimleriniň täze synpyny kesgitlediler we öň görlüp-eşidilmedik we bar bolan kosmiki ulgamlardan düýpgöter tapawutly hereketleri görkezdiler. Alabama uniwersitetinden Mustafa Muhibulanyň ýolbaşçylygyndaky halkara gözleg topary bu syrly çeşmeleriň kosmologiýadaky iň uly näbelli zatlara ýagtylyk berip biljekdigini habar berdi.

Adatdan daşary radiasiýa aýratynlyklary: gowşak rentgen we güýçli ultramelewşe

Ylmy dünýäde "ykjam ikilik ulgamlary" diýilýän gurluşlar; Gara deşikler, neýtron ýyldyzlary we ömrüni tamamlan äpet ýyldyzlar tarapyndan galan ak mör-möjekler ýaly aşa dykyz zatlardan durýar. Bu dykyz zatlar, güýçli agyrlyk güýji sebäpli töweregindäki dogan ýyldyzlaryndan gaz çykarýarlar. Adaty şertlerde bu gaz spiraly aşa gyzýar we ýokary energiýa rentgen şöhlelerini çykarýar. Şeýle-de bolsa, täze açylan çeşmelerde fizikanyň kanunlary garaşylýandan başgaça işleýär.

Gözleg toparynyň netijelerine görä, bu täze zatlar geň galdyryjy pes energiýa rentgen şöhlelerini çykarýar. Bu aýratynlyklar sebäpli "aşa ýumşak rentgen çeşmeleri" diýlip atlandyrylýan obýektleriň hakyky syry, çykýan ultramelewşe şöhlesinde gizlenýär. Rentgen şöhlelerinden tapawutlylykda bu ulgamlaryň ultramelewşe şöhläniň adatdan daşary intensiwligini çykarýandygy kesgitlenildi. Alymlar syn edilen gowşak rentgen şöhleleriniň hakykatdanam kosmosa ýaýran bu ullakan ultramelewşe energiýasynyň kiçijik syzmagy bolup biler diýip pikir edýärler.

Kosmiki tozan bulutlarynyň aňyrsynda gizlenen çeşmeler

Şeýle güýçli ýagtylygy çykarýan ulgamlaryň näme üçin öň duýulmandygy baradaky sorag galaktiki daşky gurşaw şertleri bilen düşündirilýär. Akmaýanyň ýoly galaktikasynyň tekizliginde dykyzlykda ýerleşýän ýyldyzlararasy gaz we tozan bulutlary ultramelewşe şöhlesini ýokary tizlikde siňdirip bilýär. Bu kosmiki päsgelçilikler, bu syrly çeşmelerden çykýan güýçli ultramelewşe şöhläniň Eartherdäki teleskoplara ýetmeginiň öňüni alýar.

Akmaýanyň ýolunda şu synpyň hiç bir çeşmesiniň gönüden-göni tapylmandygy, biziň galaktikamyzda ýokdugyny aňlatmaýar. Gözlegçiler şuňa meňzeş ulgamlaryň köpüsiniň Akmaýanyň ýolunyň görünmeýän tozanly sebitlerinde we älemiň beýleki uzak ýerlerinde ýüze çykyp biljekdigini çaklaýarlar.

verselemiň iki uly syry bu açyş bilen çözülip bilner

Bu täsin açyş, asman jisimleriniň täze synpyny kesgitlemek bilen çäklenmeýär; Şeýle hem, astrofizikada köpden bäri garaşýan iki esasy meseläni çözmek mümkinçiligi bar. Bularyň birinjisi, irki älemdäki gazlaryň nädip ionlaşandygy baradaky sorag. Diňe gyzgyn we ullakan ýyldyzlaryň çykýan energiýasynyň irki älemdäki ionlaşma prosesini düşündirmek üçin ýeterlik däldigi mälimdi. Täze açylan ultra güýçli ultramelewşe çeşmeleriň kosmiki tapmanyň ýiten bölegini tamamlap biljekdigi çak edilýär.

Ikinji uly goşant, kosmiki aralyk ölçeglerinde möhüm rol oýnaýan Ia supernowa partlamalarynyň nädip ýüze çykýandygyna düşünmek bolar. Ak mör-möjekleriň partlamazdan ozal soňky tapgyrlaryny ýagtylandyrmagyna garaşylýan bu ulgamlar, älemiň giňeliş tizligini we garaňky energiýanyň tebigatyny hasaplamak üçin ulanylýan "standart bellikleri" has takyk seljermäge mümkinçilik berer. Universelemiň geçmişiniň we geljeginiň kosmologiki modellerini üýtgedip bilýän bu tolgundyryjy gözlegiň jikme-jiklikleri 9-njy sentýabrda "Nature Astronomy" inurnalynda ylmy dünýä bilen paýlaşyldy.