Erzurum paýhas ýygnagynda Gündogar Türküstanyň geljegi ara alnyp maslahatlaşyldy

Bu gezek Erzurumda geçirilen paýhas ýygnagy Gündogar Türküstan meselesini ara alyp maslahatlaşdy. Erzurum şäher häkimliginiň goldawy bilen Türk dili we edebiýaty birleşigi tarapyndan gurnalan bu çärede Gündogar Türküstan gaznasynyň prezidenti prof. Dr. Abdulhamit Awşar möhüm çykyş etdi. Awşar Hytaý Halk Respublikasynyň Gündogar Türküstandaky syýasatlaryny seljerip, geljekde Hytaýyň dargamagy bilen baglanyşykly töwekgelçiliklere ünsi çekdi.

Gündogar Türküstanda taryhy proses we häzirki ýagdaý

Prof. Doktor Awşar çykyşyny Hytaýyň Gündogar Türküstanda agalyk etmeginiň taryhyna degip başlady. Hytaýyň bu sebite bolan gyzyklanmasynyň XVIII asyryň ikinji ýarymynda başlandygyny we şol döwrüň içerki bulaşyklygynyň bu ýagdaýa sebäp bolandygyny aýtdy. Gündogar Türküstanly türkleriň hytaý basybalyjylygyndan soň garaşsyzlyk ugrunda göreşendigini we üç gezek garaşsyz döwlet gurmagy başarandygyny aýtdy. Şeýle-de bolsa, halkara gyzyklanma gapma-garşylyklary sebäpli bu döwletleriň uzak wagtlap ýaşap bilmejekdigini mälim etdi.

Hytaýyň assimilýasiýa syýasatlary we halkara täsirleri

Awşar, Hytaýyň Gündogar Türküstanda türk-musulman şahsyýetini özleşdirmek baradaky tagallalarynyň 2001-nji ýylyň 11-nji sentýabryndaky hüjümlerden soň güýçlenendigini aýtdy. 2016-njy ýylda başlanan konslager amallarynyň genoside öwrülendigini we bu syýasatlaryň henizem dowam edýändigini aýtdy. Bu ýagdaýyň, Gündogar Türküstanyň halkynyň milli we dini şahsyýetini beýan etmeginiň öňüni almaga gönükdirilen eziji gurluşa öwrülendigini aýtdy.

Hytaýyň geljegi we mümkin bolan ssenariýleri

Prof. Doktor Abdulhamit Awşar Hytaýyň ykdysady giňeltmek syýasatlarynyň we halkara taslamalarynyň uly töwekgelçilikleri döredýändigini we munuň Hytaýy ykdysady çökgünlige getirip biljekdigini aýtdy. Hytaýyň içerki dartgynlylygyna we etnik dürlüligine ünsi çeken Awşar, bu elementleriň Hytaýyň dargamak howpuny ýokarlandyrýandygyny aýtdy. Taryhy döwürde nebereleriň dargamagyna sebäp bolan şeýle dartgynlygyň häzirki wagtda Hytaýyň öňünde durýan iň uly howplardan biridigini aýtdy.

Erzurumda bolup geçen waka sebitiň ýolbaşçy işgärleri, akademikler, syýasy partiýanyň wekilleri we uniwersitet talyplary tarapyndan uly gyzyklanma döretdi. Gatnaşanlaryň soraglaryna jogap bereninden soň, ýygnak Halkara hukuklara gözegçilik merkeziniň (UHİM) prezidenti Weýsel Başar we rfan mejlisiniň başlygy Murat Ertaş -yň jemleýji çykyşlary bilen tamamlandy. Takmynan üç sagat dowam eden bu öndürijilikli waka, Gündogar Türküstanyň geljegi we halkara gatnaşyklardaky orny barada möhüm perspektiwany hödürledi.