El Nino duýduryşy: Birleşen Milletler Guramasyndan global betbagtçylyk we aşa ýylylyk duýduryşy

Birleşen Milletler Guramasynyň (BMG) çäginde işleýän Bütindünýä Meteorologiýa Guramasy (WMO) global howanyň deňagramlylygyny sarsdyrjak möhüm duýduryş berdi. Resmi beýannamada theuwaş ummandan gelip çykýan El Nino howa hadysasynyň ýakyn aýlarda "adatdan daşary güýçli" derejä ýetjekdigi we bu intensiwligi fewral aýyna çenli dowam etdirjekdigi mälim edildi. WMO hünärmenleri şu ýylyň ahyryna çenli ýokarlanmagyna garaşylýan tebigy hadysanyň weýrançylykly howa täsirleriniň 2027-nji ýyla çenli dünýä derejesinde duýuljakdygyny aýtdylar. Resmiler El Ninonyň döredilendigini mälim etdiler; Ol aşa yssy howa, gurakçylyk we suw joşmalary ýaly betbagtçylyklaryň gapyda bardygyny duýdurdy.

Baş sekretar Guterres: "Planeta açylmadyk suwlara girdi"

BMG-nyň Baş sekretary Antonio Guterres El-Niñonyň ýeten howply ölçeglerine ünsi çekip, adamzadyň abanýan howpuna ünsi çekdi. Ylmy maglumatlaryň şübhesiz ýer galdyrjak derejede açykdygyny aýdyp, Guterres: "Planetamyz indi näbelli, öwrenilmedik suwlara girdi we bu suwlar hemişe gyzýar. Deňiz üstündäki temperaturanyň ýokarlanmagy we global temperaturanyň ýokarlanmagy dünýäni aşa howa hadysalarynyň ortasyna, ýagny howp zolagyna çekdi. Häzirki göreşimiz, bu çalt ösýän töwekgelçilikler we adamzady goramak baradaky hemişelik bäsleşigimizdir.

Ykdysadyýet we infrastruktura uly töwekgelçilikde

WMO-nyň prezidenti Seleste Saulo El Ninonyň dünýä ykdysadyýetine we ýerli jemgyýetlere ýetirjek weýrançylygynyň derejesine ünsi jemledi. Saulo: "Bu adatdan daşary El Niño tolkunynyň dünýädäki ýaşaýyş giňişliklerine we ykdysady ulgamlara agyr zarba urmak mümkinçiligi bar. Biz eýýäm gurakçylyk we suw joşmalary sebäpli ýüze çykýan maddy-tehniki bozulmalary we fiziki weýrançylyklary başdan geçirýäris. Tebigy hadysanyň agyrlygy artdygyça bu weýrançylykly täsirler köpeler" -diýdi. Saulo oba hojalygy, saglygy goraýyş, energiýa we suw baýlyklary ýaly howa şertlerine gönüden-göni bagly bolan betbagtçylyklary dolandyrmak toparlaryna we pudak ýolbaşçylaryna ýüzlenip, taýýarlyk işlerine ýekeje sekunt hem ýitirilmejekdigini ýatlatdy.

El Nino näme we bu dünýä nähili täsir edýär?

El-Niño, esasan tebigy howa sikli, adam tarapyndan döredilen howanyň üýtgemeginiň göni netijesi däl. Şeýle-de bolsa, atmosferadaky gazylyp alynýan ýangyjyň sarp edilmegi netijesinde döredilen teplisa täsiri sebäpli ýylylyk, El Nino tarapyndan ýüze çykan suw joşmalary, tupanlar we guraklyk ýaly aşa howa hadysalarynyň agyrlygyny ep-esli ýokarlandyrýar. Bu proses Pacificuwaş ummanyň ekwatorial sebitinde adaty bolmadyk deňiz üstündäki temperatura bilen başlaýar; Bütin dünýäde ýel koridorlaryny, basyş ulgamlaryny we ýagyş reimesimlerini düýpgöter üýtgedýär. Adatça iki-ýedi ýyldan bir gezek gaýtalanýan bu sikl ortaça 9-12 aý işjeň bolýar.

theuwaş ummanda seýrek üç harasat we Hytaýda Saudel betbagtçylygy

El-Niño sebäpli dörän umman suwlarynyň taryhy ýylylygy, şol bir wagtyň özünde Pacificuwaş ummanyň üstünden geçýän seýrek duş gelýän üç sany tupanyň döremegine sebäp boldy. Miçigan uniwersitetinde okuwyny dowam etdirýän meşhur klimat alymy Julia Kol bir wagtyň özünde üç sany uly tupany synlamagyň adaty däldigini aýtdy. Kol "El Nino sebäpli dörän temperaturanyň ýokarlanmagy, güýjüni doly ýyly suw massasyndan alýan bu ägirt uly tupanlary ýangyç bilen üpjün edýär. Tropiki Pacificuwaş ummanyň adaty gymmatlyklardan ýokary bolmagy şeýle güýçli tupanlaryň ýygylygyny we güýjüni gönüden-göni ýokarlandyrýar."

Bu global üýtgemäniň soňky pidalarynyň biri Hytaýdy. Easternurduň gündogar bölegine gelen Saudel taýfuny getiren aşa ýagyş bilen durmuşy ysmaz etdi. 2500-den gowrak mugallym we okuwçy suw joşmasynyň birden ýokarlanmagy sebäpli Zhejiang welaýatynyň Wenzhou şäherindäki mekdep şäherçesinde gabawa düşdi. Suw joşmasy bilen onlarça ulagyň süpürilen betbagtçylygy Fujian we Zhejiang welaýatlarynda uly ýitgi çekdi. Günbatara tarap süýşmegine garaşylýan tupan, Hytaýyň şu tomus başdan geçiren yzygiderli taýfunlar zynjyrynyň iň soňky baglanyşygy boldy.