Energetika krizisi Germaniýanyň hökümetini sarsdyrdy: Electricokary elektrik togy, sagçy AfD-ni nädip güýçlendirdi

Soňky ýyllarda Germaniýadaky syýasy üýtgemeleriň arkasyndaky ykdysady dinamika gözden geçirildi. Mýunhen uniwersitetiniň Ykdysady gözleg merkezi (CESifo) iýul aýynda neşir edilen giňişleýin gözleg, saýlaw gutusynda görkezilen 2022-2023-nji ýyllarda ýurduň başdan geçirýän energiýa krizisiniň ajaýyp syýasy netijelerini ýüze çykardy. Ylmy maglumatlar, garaşylmadyk ýagdaýda ýokarlanýan energiýa çykdajylarynyň saýlawçylaryň adaty esasy partiýalara bolan ynamyna uly zyýan ýetirýändigini görkezýär.

Gözlegiň netijelerine görä, energiýa çykdajylarynyň agyrlygy sebäpli ezilen saýlawçylar, energiýa çykdajylarynyň arzanlamagyny wada berýän we Russiýa garşy sanksiýalara aç-açan garşy çykýan sagçy Germaniýa üçin alternatiw (AfD) partiýasyna ýüz tutdy. Bu ýagdaý AfD-iň soňky döwürde ýokarlanmagynyň iň anyk ykdysady sebäplerinden biri hasaplanýar.

Elektrik tölegleriniň ýokarlanmagy syýasy deňagramlylygy nädip üýtgetdi?

Gözleg, ýokary elektrik energiýasynyň bahasynyň ýokarlanmagyna gönüden-göni täsir edýän öýlerde AfD-e goldawyň yzygiderli ýokarlanýandygyny görkezýär. Sesleriň şuňa meňzeş artmagy syýasy ugurdaky beýleki partiýalarda-da görülmese-de, hökümet partnýory Greenaşyllar partiýasy bu prosesden iň köp zyýan çeken guramady. Ensaşyllara goldawyň, esasanam ortaça elektrik togunyň ýokarlanmagyny başdan geçiren saýlawçylaryň arasynda ep-esli azalandygy kesgitlenildi.

Görkezilen döwürde, lomaý elektrik bazarlarynda bahalar 2023-nji ýylda peselmek tendensiýasyna giren hem bolsa, bu bölek satuw bahalarynda öz beýanyny tapmady. Gözleglere görä, bölek satuw elektrik energiýasynyň ortaça bahasy 25-30 göterim ýokarlandy. Russiýa-Ukraina urşy başlandan soň, elektrik energiýasynyň bölek satuw bahasy kilowatt-sagatda 0,45 ýewro ýetdi we uruşdan öňki döwür bilen deňeşdirilende 42 göterim ýokarlandy. Gözlegde "ortaça ýokary ýokarlanmany" başdan geçiren öý topary, aýlyk elektrik togy üçin tölegleriniň 31 göterimden gowrak ýokarlanandygyny gördi.

Gözleg Europeewropada şuňa meňzeş ýagdaýyň ýüze çykandygyny görkezdi we ýokary energiýa çykdajylarynyň, inflýasiýanyň we ýaşaýyş basyşynyň ýokary çykdajylarynyň sagçy populist hereketleriň elini güýçlendirendigini nygtady. Sagçy partiýalar bahalaryň ýokarlanmagyny we howa syýasaty tarapyndan girizilen maliýe ýüklerini häzirki hökümetleriň we Europeanewropa Bileleşiginiň (EUB) şowsuzlygy hökmünde görkezmegi başardylar.

95 milliard ýewro ägirt döwlet goldawy näme üçin ýeterlik däldi?

Germaniýanyň hökümetiniň krizis döwründe saýlawçylary köşeşdirmek üçin ägirt uly ädimlerine garamazdan, bu syýasy özgerişligiň öňüni alyp bolmajakdygy ajaýyp zat. Federal hökümet, energiýa krizisiniň netijelerini ýeňletmek üçin umumy maliýe mukdary 95 milliard ýewro bolan üç sany esasy goldaw bukjasyny yglan etdi. Bu paketleriň çäginde raýatlara bir gezeklik tölegler edildi, salgyt azaldyldy we wagtlaýyn subsidiýalar girizildi.

Ondan soňky döwürde hökümet elektrik energiýasy üçin bir kilowatt-sagatda 0,40 ýewro, tebigy gaz üçin 0,12 ýewro we etrap ýyladyşy üçin 0.095 ýewro bahasy çäklendirdi. Bu subsidirlenen bahalar, geçen ýyl öý hojalygynyň sarp edişiniň 80 göterimi üçin güýje girdi. Şeýle-de bolsa, gözlegçiler millionlarça maşgalanyň bu goldawlardan peýdalanýandyklaryna garamazdan, özlerini "goldamaýandyklaryny" duýmaýarlar. Munuň iň uly sebäbi, hökümet kömeginiň elektrik togunda gönüden-göni şöhlelenmezligi we öý hojalygynyň ýokary tölegler bilen alýan jemgyýetçilik goldawynyň arasynda göni baglanyşyk gurup bilmezligi.

Hünärmenler elektrik togunyň wagtlaýyn zarbasynyň hemişelik syýasy netijeleriniň bardygyny we ýaşyl öwrülişiklerde we howa syýasatlarynda bu zarba duçar bolan saýlawçylaryň ynamynyň sarsandygyny aýdýarlar. Gyzykly tarapy, elektrik energiýasynyň bahasynyň ýokarlanmagy klimat syýasaty bilen gönüden-göni baglanyşykly bolmasa-da, bu syýasatlaryň iň güýçli garşydaşy bolan AfD seslerini artdyrana meňzeýär. Şeýle hem gözlegçiler bu täsiriň pes girdejili maşgalalar bilen çäklenmän, Germaniýanyň özboluşly hasaplaşyk ulgamy sebäpli netijeleriň beýleki ýurtlara gönüden-göni umumylaşdyrylyp bilinmejekdigini duýdurdylar.

Taryh gaýtalanýarmy? Germaniýada ykdysady çökgünlikler we syýasy radikallaşma

Germaniýanyň soňky taryhy gözden geçirilende, çuňňur ykdysady çökgünlikleriň we durmuş üpjünçiligindäki ýitgileriň, sagçy we radikal hereketleriň häkimiýete eýe bolmagy üçin elmydama amatly esas döredýändigi görünýär. Bu ýagdaý, häzirki wakalar bilen taryhy prosesleriň arasynda güýçli meňzeşlikleriň döremegine sebäp bolýar.

1920-nji ýyllaryň başynda Weýmar respublikasynda ýüze çykan weýrançylykly giperinflýasiýa we ykdysady durnuksyzlyk halkyň demokratik institutlara bolan ynamyny düýbünden sarsdyrdy. 1929-njy ýyldaky Uly Depressiýa sebäpli ýüze çykan köpçülikleýin işsizlik we sosial çökgünlik Adolf Gitleriň ýolbaşçylygyndaky faşistler partiýasynyň (NSDAP) çalt güýçlenmegine we häkimiýeti ele geçirmegine sebäp bolan iň möhüm faktorlardy. Häzirki wagtda energiýa çykdajylarynyň ýokarlanmagy we inflýasiýa basyşy saýlawçylary merkezi syýasatdan we sagçy alternatiwalara iterýän ýaly.