Fransiýada hijabyň gadagan edilmeginiň başlangyjy: 35 ýyllyk çekişmä başlan 'Kril hadysasy'

Fransiýada jemgyýetçilik ýerlerinde we bilim edaralarynda ýerine ýetirilen hijab gadagançylygynyň taryhy gelip çykyşy 1980-nji ýyllaryň ahyryna degişlidir. Häzirki wagtda ýurtda iň gyzgalaňly syýasy jedelleriň biri bolan bu gadaganlyklary tutaşdyran ösüş, edebiýatda "Kril hijab hadysasy" diýlip atlandyrylýan waka boldy. Fransuz döwlet işgärlerine nobatçy wagtynda dini nyşanlary geýmek gadagan edilen hem bolsa, döwlet mekdeplerinde okaýan talyplary hem öz içine alýan bu amal wagtyň geçmegi bilen tutuş ýurda täsir eden gadagançylyga öwrüldi. Meşhur fransuz redaktory we gözlegçisi Tomas Deltombe , "Hyýaly Yslam: 1975-2005-nji ýyllar aralygynda Fransiýada Yslamofobiýanyň gurulmagy" atly kitabyň awtory, Fransiýanyň dünýewilige düşünişini we metbugatyň bu işdäki roluny düýpgöter üýtgeden bu wakanyň aňyrsyny düşündirdi.

Kril hadysasy: Üç aýal okuwçynyň kowulmagy bilen başlanan proses

Bularyň hemmesi 1989-njy ýylyň oktýabr aýynda, Fransiýanyň Kril şäherindäki Gabriel-Havez orta mekdebinde okaýan üç sany gyz okuwçynyň hijabyny almakdan ýüz öwürendikleri sebäpli mekdepden çykarylandan soň başlandy. Bu ýerli waka köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň we syýasatyň esasy gün tertibine öwrüldi we milli krizise öwrüldi. Krizisden soň şol döwrüň iň ýokary administratiw kazyýeti bolan Döwlet Geňeşi 1989-njy ýylyň 27-nji noýabrynda taryhy karar berdi. Döwlet Geňeşi talyplaryň dini degişliligini görkezýän nyşanlary göterýän nyşanlaryň özi dünýewilik ýörelgesine ters gelmeýändigini aýtdy. Şeýle-de bolsa, bu karar ýurtdaky konserwatiw we milletçi toparlaryň reaksiýasyny özüne çekmekden başga zat etmedi.

"Görüşleriň yslamlaşmagy" we metbugatda duýgurlygy dolandyrmak

Fransuz metbugatynyň Yslam we hijap meselesi bilen nädip gyzyklanýandygyny öwrenýän Tomas Deltombe, öňki kolonial Al Algerir 1962-nji ýylda garaşsyzlygyny alandan soň, 1970-nji ýyllara çenli metbugatda kän bir maglumat tapmandygyny aýtdy. Deltombe, 1970-nji ýyllardan bäri musulman ýurtlaryndan gelen “daşary ýurtly işçiler” bilen medeni söhbetdeşlikleriň geçirilip başlandygyny mälim eden Deltombe, 1980-nji ýyllarda düýpgöter arakesmäniň bolandygyny görkezýär. Deltombe bu döwri "garaýyşlaryň yslamlaşmagy" diýip kesgitleýär we journalistsurnalistleriň we syýasatçylaryň musulmanlary beýleki şahsyýetlerinden mahrum edip, diňe "musulman şahsyýeti"

Esasanam 1989-njy ýylyň başynda Salman Ruşdiniň "Şeýtan aýatlary" krizisinden soň, Deltombe Eýranda geýilýän çadyry alamatlandyrýan diskussiýalaryň fransuz metbugatynda diýen ýaly obsessiýa öwrülendigini we Kril wakasynyň bu emeli gün tertibi tolkuny bilen ulalandygyny aýtdy. Authorazyjy, şol döwürde täze döredilen hususy teleýaýlymlaryň arasyndaky reýting bäsleşiginiň jemgyýetde ksenofobiýany güýçlendirýän täsirli täzelikleri öňe sürendigini we sagda-çep syýasatçylaryň "mekdepdäki hijabyň dünýewilige garşydygyny" umumy bir pikire birleşendigini aýdýar.

Tegeleklerden kanunlara: Gadaganlyklaryň hronologiki ýokarlanmagy

1989-njy ýylda Döwlet Geňeşiniň liberal kararyndan ýüz öwürmek isleýän şol wagtky bilim ministri Fransua Baýrou 1994-nji ýylda döwlet mekdeplerinde dini nyşanlary gadagan edýän tegelek neşir çykardy. "Hijap" sözi tegelekde göni agzalmasa-da, maksatly diňleýjiniň kimdigini hemmeler bilýärdi. Bu gytaklaýyn basyşlar ahyrsoňy 2004-nji ýylyň 15-nji martynda kanuna öwrülen başlangyç we orta mekdeplerdäki ähli döwlet mekdeplerinde hijab geýmegi doly gadagan etdi. Deltombe bu kanunyň dünýewiligiň liberal häsiýetini üýtgetmek arkaly musulmanlara garşy konserwatiw segmentler üçin doly ýeňişdigini aýdýar.

Gadaganlyklar zynjyry indiki ýyllarda giňelmegini dowam etdirdi:

- 2010-njy ýyl: Jemgyýetçilik ýerlerinde perdäni ulanmak düýbünden gadagan edildi we ýerine ýetirmediklere 150 ýewro jerime salyndy.
- 2024-nji ýyl: Pari Parisde geçirilen Olimpiýa oýunlarynda ýer eýesi Fransiýa zenan türgenler toparyna hijab gadagan etdi we diskussiýalary halkara derejesine çykardy.