Fransiýanyň Türkiye syýasaty we NATO-daky ýitgileri

Fransiýanyň soňky ýyllarda Türkiýä garşy alyp barýan strategiýalary halkara arenasynda möhüm ähmiýete eýe boldy. 2009-njy ýylda NATO-nyň harby ganatyna gaýdyp gelmek bilen, Fransiýa Türkiýanyň Ortaýer deňzinde, Gara deňizde, Kawkazda, Balkanlarda we Eastakyn Gündogarda artýan täsirini deňleşdirmäge synanyşdy. Bu synanyşyklar ilkinji gezek ýeňildi, esasanam 2008-nji ýylda, Türkiýanyň diplomatik başlangyçlary Russiýa-Gürjüstan krizisinde şol wagtky Fransiýanyň prezidenti Sarkoziniň kölegesinde boldy. Şeýle-de bolsa, bu etapda, esasanam 2008-nji ýylda Türkiýanyň diplomatiýa arkaly gazanan üstünlikleri Fransiýany halkara arenasynda kölege saldy. Dialogy höweslendirýän şol wagtky premýer-ministr Rejep Taýyp Erdoganyň çemeleşmesi Fransiýanyň täsirini peseltdi.

Bu döwürde Fransiýanyň yzygiderli ýeňilmegi diňe bir Türkiýä däl, eýsem Afrikada-da uly ýitgilere sebäp boldy. Sahel sebitindäki täsirini ýitiren Fransiýa, Türkiýanyň bu boşlugy gumanitar diplomatiýa we goranyş senagaty bilen doldurmagynyň öňüni alyp bilmedi.

Makron döwründe ýitirilen täsir

Fransiýanyň prezidenti Emmanuel Makronyň işlän döwründe Türkiýäniň täsirini ýitirmegini dowam etdirdi. Makronyň 2017-nji ýylda, ikinji gezek 2022-nji ýylda saýlanmagy bilen, Fransiýanyň sebitdäki täsiri hasam aýdyň boldy. Esasanam Afrikada, Fransiýanyň kolonial hereketlere garşy duşuşygy Türkiýe bu boşlugy doldurmaga mümkinçilik berdi.

Liwiýada Fransiýa Halifa Haftary goldamak bilen Türkiýanyň täsirini azaltmaga synanyşdy, ýöne şowsuz boldy. Türkiýanyň Liwiýadaky üstünligi Fransiýany Ortaýer deňziniň energiýa deňlemesinden çykardy. Azerbaýjanyň 2020-nji ýylda Türkiýanyň goldawy bilen Ermenistana garşy ýeňşi Fransiýanyň Günorta Kawkazdaky täsirini hem azaldy. Fransiýa bilen Gresiýanyň arasyndaky goranyş şertnamalary bu strategiýanyň bir bölegi hökmünde tapawutlanýar. Aprel aýynda Makron Günorta Kipriň Kipr Gresiýasynyň administrasiýasyna baryp gördi we iki ýurduň arasyndaky harby hyzmatdaşlygy güýçlendirýän şertnamalara gol çekdi. Fransiýanyň bu ädimleri sebitde dartgynlylygyň täze çeşmesini döredýär.

Kiprdäki dartgynlylygyň ýokarlanmagy

Kiprde fransuz harby güýçleriniň köpelendigi baradaky habar TRNC tarapyndan garşylandy. Fransiýanyň Günorta Kiprde barlygyny giňeltmegi Türkiye we TRNC üçin halkara hukugyna ters hasaplanýar. 1960-njy ýylda baglaşylan kepillik şertnamalary başga bir ýurtda Kiprde goşun bolmagy jedelli edýär.

Kipriň Gresiýanyň metbugatynda Türkiýa garşy ýiti tankytlar hem ünsi özüne çekýär. “Fileleftheros” gazetinde çap edilen redaksiýada EUB-niň Türkiýe garşy has tutanýerli tutmalydygy nygtaldy. Şeýle sözler sebitdäki dartgynlygy hasam artdyrýar.

Netije we geljekde bolup biljek ösüşler

Fransiýanyň Türkiýe garşy alyp barýan strategiýalary halkara gatnaşyklarynda möhüm güýç göreşini görkezýär. Makron administrasiýasynyň Türkiýa garşy täsirini ýitirmegi, Fransiýanyň özüni dünýä arenasynda görkezmegini kynlaşdyrýar. Geljekde Türkiýäniň Fransiýanyň bu syýasatlaryna nähili jogap berjekdigi sebitdäki deňagramlylygy emele getirjek möhüm faktor bolar.