Gadymy Side tarapynda Sidece dilindäki täze harplar tapyldy

Gadymy şäher tarapy: ostitirilen dilde açylan täze harplar 'Sidece'

Gadymy Side şäherinde geçirilen gazuw-agtaryş işleri ýitirilen “Sidece” diline degişli 31 harpyň tapylmagyna mümkinçilik berdi.

Fatih Mehmet HAN 04 Haziran 2026, 09:18

2 0

Paýlaş:

Antalýanyň Manawgat etrabynda we Pamfiliýa sebitiniň meşhur port şäherleriniň birinde ýerleşýän Side diňe bir taryhy binalary bilen däl, eýsem müňlerçe ýyl ozal aýdylan syrly dili bilen hem ünsi özüne çekýär. Medeniýet we syýahatçylyk ministrligi tarapyndan geçirilen “Geljekdäki miras” taslamasynyň çäginde bu gadymy şäherde taryhy yzlar tapylýar we Anadolynyň ýitirilen dillerinden biri bolan “Side” -e ýagtylyk bermek üçin tagalla edilýär. Gadymy şäher gazuw-agtaryş müdiri Prof. Dr. Feriştah Alanyaly we daşary ýurt dilçileri Mihaela Zinko we Alfredo Rizza tarapyndan geçirilen gözleglerde Sidece diline degişli 31 harp kesgitlenildi. Hünärmenler bu diliň elipbiýini, söz derňewini we Anadolydaky beýleki diller bilen baglanyşyklaryny öwrenmegi dowam etdirýärler.

Tarapyň taryhy we dili boýunça gözlegler

Prof. Doktor Feriştah Alanyali, Italiýanyň we Awstriýanyň hünärmenleri bilen bilelikde Side dilinde gözleg taslamasyny amala aşyrýandyklaryny aýtdy. Soňky gazuw-agtaryş işlerinde Side ýazylan täze ýazgylaryň tapylandygyny mälim eden Alanyaly, diliň entek doly okalyp we düşünilip bilinmejekdigini aýtdy. Adatça 1-2 setirden ybarat ýazgylaryň gytlygy, diliň manysyny kynlaşdyrýar. Şeýle-de bolsa, soňky ýyllarda tapylan köp setirli ýazgylar gözlegçiler üçin geljegi uly ösüş boldy.

Tarapyň taryhy we medeni ähmiýeti

Alanyali, Side diliniň Anadolynyň iň gadymy halklaryndan biri bolan Luwian dilinden gelip çykandygyny we bu diliň Anadolynyň beýleki gadymy dillerine meňzeýändigini mälim etdi. Gadymy şäheriň ady boýunça gözlegler şäheriň şahsyýetine düşünmek üçin örän möhümdir. Side ellinleriň gelmezinden ozal bar bolan gadymy şäherdi. Çeşmelere görä, Kyme şäherinden gelenler Side aýak basanlarynda öz dillerini ýatdan çykaryp, ýerli halkyň dilinde gürläp başlapdyrlar. Bu ýazgyda ybadathananyň hemaýatkärlik bilen gurlandygy we goşant goşanlaryň atlarynyň we beren mukdarlarynyň Sidece hökmünde ýazylandygy aýdylýar. Bu, döwrüň esasy diliniň henizem Side bolandygyny görkezýär.

Tarap bilen Ellinçilik döwrüniň arasyndaky gatnaşyklar

Anadoly şäherleri Aleksandr Makedonskiý tarapyndan ele geçirilenden soň, Alanyali şäherlerde ýaşaýanlaryň grek dilinde gürlemäge mejbur bolandyklaryny we Side halkynyň ellin döwrüniň ilkinji 200 ýylynda öz dillerini ulanmagyny dowam etdirendigini mälim etdi. Tapylan ýazgylar 3-nji asyryň ahyryna we miladydan öňki 2-nji asyryň başlaryna degişlidir. Bu gözlegler Side tarapyň medeni aýratynlygy barada möhüm maglumatlary berýär.

Side-nyň Gündogar bilen gatnaşyklary

Alanyaly Side 7-nji asyrda gündogaryň şäherleri bilen ýakyn gatnaşykda bolandygyny mälim etdi. Gazuw-agtaryş işlerinde tapylan Täze Assiriýa möhri we Täze Mugal möhri bu medeni gatnaşyklary goldaýar. Bu möhürler Side şol döwürde gündogar medeniýeti bilen baglanyşandygyny görkezýär.

Side tarapyň oba hojalygyna baýlygy

Side tarapyň ellin manysynyň "nar" dygyny belläp, Alanyaly bu adyň ellinçilik döwründe berilendigini aýtdy. Häzirki wagtda “Side” möhüm nar önümçilik merkezidir we şäher teňňelerinde nar nagyşlary bar. Nar, Side üçin medeni nyşan bolup durýandygyny görkezýär.

Netijede, Side-iň şifrlenmegi Anadolynyň gadymy dillerine ýagtylyk berer we Side taryhy we medeni aýratynlygyna has gowy düşünmäge mümkinçilik berer. Geljekdäki gazuw-agtaryş işleriniň bu dili has-da düşündirmegine goşant goşar diýlip garaşylýar.