Global aladalar ýadro ýaraglaryndan artýar

Stokgolm Halkara Parahatçylyk Barlag Instituty (SIPRI) tarapyndan neşir edilen täze hasabatda dünýädäki ýadro ýaraglarynyň ätiýaçlyk howpunyň bardygyny görkezýär. Hasabata görä, dünýäde takmynan 12,187 ýadro ýaragy bar bolsa, olaryň 9,745-si işjeň ýagdaýda saklanýar. Bu ösüşler, ýadro dartgynlygynyň ýene-de ýokarlanmagyna sebäp bolýar. SIPRI bu azalmagyna garamazdan ýadro töwekgelçiliginiň artýandygyny nygtaýar. Sowuk uruşdan soňky döwürden bäri köne ýaraglar çalt sökülse-de, täze ýaraglaryň girizilmegi bu tendensiýanyň tersine bolup biljekdigini aňladýar.

learadro howpunyň ýokarlanmagy

SIPRI müdiri Karim Haggag ýadro ýaraglarynyň sanynyň azalmagynyň ýalňyş bolup biljekdigini görkezdi. Haggag, ýadro howpunyň hakykatda ýokarlanýandygyny aýtdy. Bu ýagdaýyň täze ýadro ýaraglarynyň ýerleşdirilmegi we köne ýaraglaryň sökülmeginiň haýallamagy bilen baglanyşyklydygy aýdylýar. Mundan başga-da, ýarag gözegçiligi şertnamalarynyň gowşaşmagy we beýik güýçleriň arasyndaky bäsdeşligiň ýokarlanmagy howpuň bir bölegi hökmünde görülýär. Bu ýagdaý esasanam ABŞ bilen Russiýa arasynda ünsi özüne çekýär. Bu iki ýurt dünýädäki ýadro ätiýaçlyklarynyň 83 göterimini tutýar we hersinde 5 müňden gowrak ýarag bar. Şeýle-de bolsa, bu ýurtlar arsenallaryny döwrebaplaşdyrmakda maliýe we tehniki kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar.

ABŞ-nyň we Russiýanyň döwrebaplaşdyryş tagallalary

SIPRI ABŞ-nyň ýadro döwrebaplaşdyryş maksatnamasynyň býudjet we meýilleşdiriş problemalary sebäpli bozulandygyny aýdýar. Beýleki tarapdan Russiýa, kontinentara ballistik raketa synaglarynyň şowsuzlygy we Ukraina söweşi sebäpli girizilen sanksiýalaryň täsiri astyndadyr. Bu ösüşler iki ýurduň ýadro programmalaryny dowam etdirmek ukybyna şübhe döredýär.

Hytaýyň çalt ösýän ýadro güýji

Beýleki tarapdan, Hytaý ýadro kuwwatyny çalt artdyrýan başga bir ýurt hökmünde tapawutlanýar. SIPRI-iň hasaplamalaryna görä, Hytaýda takmynan 620 ýadro ýaragy bar. Bu ösüş depgini dowam etse, Pekiniň 2030-njy ýyla çenli ABŞ we Russiýa bilen deňeşdirip boljak ýadro kuwwatyna eýe bolup biljekdigi mälim edildi. Şeýle-de bolsa, bu san ABŞ we Russiýanyň häzirki paýnamalarynyň dörtden birine gabat gelýär.

Europeewropadaky ýadro deňagramlylygy

Europeewropada, Fransiýa we Angliýa ýadro güýçleri hökmünde tapawutlanýar. Hasaplamalara görä, Fransiýada 290 ýadro ýaragy bar, Angliýada 225 bar. Geljekde Angliýanyň paýnamalarynyň köpelmegine garaşylsa-da, Fransiýanyň prezidenti Emmanuel Makron öz ýurdunyň ýadro kuwwatyny artdyrmak barada görkezme berdi. Hindistan arsenalyny 190 söweş başyna çenli köpeltdi. Bäsdeşi Pakistan -da 170 söweş kellesi bar. Päkistanyň ýadro ýaragyny öndürmek üçin zerur materiallary toplandygy we ýakyn on ýylda kuwwatyny artdyryp biljekdigi mälim edildi.

Demirgazyk Koreýanyň we Ysraýylyň ýadro kuwwaty

Demirgazyk Koreýa ýadro kuwwatyny “çalt artdyrmak” maksadyny dowam etdirýär. SIPRI, Phenýanyň takmynan 60 ýadro ýaragynyň bardygyny çaklaýar. Nuclearadro ýaragynyň bardygyny resmi taýdan boýun almaýan Ysraýyl arsenalyny döwrebaplaşdyrmagy dowam etdirýär we takmynan 90 ýadro ýaragy bar öýdülýär.

Bu wakalar dünýädäki ýadro ýaraglary ýaryşynyň ýene-de çaltlaşyp biljekdigini we global howpsuzlyk deňagramlylygynyň howp astyndadygyny görkezýär.