Global energiýa bazarlarynda gormuz duýduryşy: Fatih Biroldan kritiki dizel we uçar ýangyjy duýduryşy

Halkara Energetika Guramasynyň (IAA) prezidenti Fatih Birol, barha artýan geosyýasy töwekgelçilikler we dünýä energiýa bazarlarynda üpjünçilik howpsuzlygy barada ajaýyp duýduryş berdi. Globallaşma tolkunynyň proteksionizme we sebitdäki konfliktlere ýol açandygyny belläp, Birol dünýä ykdysadyýetiniň taryhdaky iň çuňňur energiýa krizisleriniň biri bilen ýüzbe-ýüz bolandygyny aýtdy.

Hormuz bogazyndaky "Waza döwüldi": Taryhy derejelerde üpjünçiligiň ýitmegi

Birol fewral aýynyň ahyrynda bolup geçen söweşden soň Hormuz bogazyndaky logistika we howpsuzlyk krizisiniň dünýä bazarlarynda uly ýaralara sebäp bolandygyny mälim etdi we häzirki ýagdaýy "dünýäde ýüze çykan iň uly energiýa krizisi" diýip häsiýetlendirdi. IEA-nyň prezidenti Hormuz bogazyna bolan ynamyň ýitmegini "waza döwüldi" meňzeşligi bilen düşündirip, bu möhüm ugurda ýitirilen nebitiň we tebigy gazyň mukdaryny aýtdy; 1973-nji we 1979-njy ýyllardaky nebit zarbalarynda we 2022-nji ýylda Russiýa-Ukraina tebigy gaz krizisinde bolup geçen umumy ýitgilerden hem geçendigini mälim etdi. Birol häzirki wagtda bogazdan diňe 15 million barrele (kämahal 12-17 million barrele çenli) iberilip bilinjekdigini we uruşdan öň her gün takmynan 25 million barrel nebitiň geçip biljekdigini we bazarlara bolan ynamy dikeltmegiň aňsat bolmajakdygyny aýtdy.

Dizel, Jet ýangyjy we oba hojalygynda uly kynçylyk gelýär

Birol, krizisden ozal ýokary üpjünçilik artykmaçlygynyň we IEA-nyň bazara hödürlän 400 million barrel strategiki nebit ätiýaçlygynyň nebitiň bahasyny 95 dollar derejesinde durnuklaşdyrmakda möhüm rol oýnandygyny aýtdy we bufer mehanizmleriniň indi gutarandygyny aýtdy. Uruş döwründe Russiýadaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlara zeper ýetmegi we içerki bazarlaryny goramak üçin Hytaý we Hindistan ýaly ägirt öndürijiler tarapyndan eksportyň azalmagy dizel we reaktiw ýangyç üpjünçiligini düýpli kynlaşdyrdy. Birol, Nigeriýadaky Dangote zawodyndan Europeewropanyň goşmaça üpjünçilik mümkinçilikleriniň öz çägine ýetendigini aýtdy; Krizis çözülmese, uçuşlaryň ýatyrylmagy, dizel ýetmezçiligi we dökün üpjünçiligi bilen baglanyşykly meseleleriň bolup biljekdigini, dünýäde oba hojalygynyň önümçiligine gönüden-göni täsir etjekdigini duýdurdy.

Energetika söwdasynda täze döwür: "Iň arzan" däl-de, "ygtybarly" hyzmatdaş

Dünýä söwda ulgamynda köp ýyl bäri durmuşa geçirilýän "iň arzan önüm bilen üpjün etmek" syýasatynyň indi güýjüniň ýokdugyny öňe süren Fatih Birol, "ynam" elementiniň täze döwürde energiýa söwdasynyň merkezine öwrülendigini aýtdy. Countriesurtlaryň has köp çykdajylary öz üstüne almak bilen energiýany şantaj ýa-da geosyýasy ýarag hökmünde ulanmajak ygtybarly hyzmatdaşlara ýüzlenýändigini aýtdy. Russiýadan Europeewropa gaz akymynyň kesilmeginiň we Hormuzdaky bökdençlikleriň dünýä ykdysadyýetinde uly täsir galdyrandygyny mälim eden Birol, geljegi emele getirjek üç esasy geosyýasy töwekgelçilik sebitiniň bardygyny aýtdy; Ol Russiýa-Ukraina söweşini, Eastakyn Gündogarda we Eýranda ýüze çykan dartgynlygy, ABŞ bilen Hytaýyň arasynda emeli intellekt we tehnologiýa bäsleşigini sanady. Taýwanda bolup biläýjek krizisiň töwekgelçilik tablisasyna goşulyp biljekdigini mälim eden Birol, litiý, kobalt we mis ýaly möhüm minerallar boýunça ykdysady göreşleriň geljekde harby çaknyşyklar däl-de, aýgytly boljakdygyny çaklady.