Maliýe ulgamlarynda uly ýeňijilerden satyn almak: Dünýä mysallary we Türkiýedäki ýagdaý

Maliýe ulgamlarynda adalatsyz ýa-da aşa köp girdeji gazananlardan pul alyp, pidalara paýlamak prosesi bütin dünýäde uly galplyk we bankrot ýagdaýlarynda dürli usullar bilen amala aşyrylsa-da, Türkiýedäki hukuk infrastrukturasy hem jedel meselesidir.

Bu amallarda, ilki bilen, ulgama hakykatda näçeräk pul goýulýandygy we näçeräk pul alynýandygy kesgitlenýär we maýa goýumlaryndan has köp alýanlar we esasy ýa-da hemmesini ýitirenler tapawutlanýar.

Programmanyň esasy maksady hakyky esasy ýitgileri ýapmak bolsa-da, öwezini dolup boljak mukdarlar we gerimler her ýurduň hukuk ulgamyna baglylykda üýtgeýär.

Dünýädäki päsgelçilikler we ýatyryş amallary

2008-nji ýylda ABŞ-da ýüze çykan Berni Madoff dawa-jenjeliniň iň meşhur mysallaryndan biridir. Madoffyň müşderi hasaplarynda takmynan 65 milliard dollarlyk toslama bukjany görkezendigi, hakyky ýitginiň bolsa takmynan 17,5 milliard dollardygy kesgitlenildi.

ationatyryş prosesinde ýyllar boýy ulgamdaky maýa goýumlaryndan has köp pul alan şahsyýetlere we guramalara garşy köp sanly dikeldiş kazyýet işi açyldy we milliardlarça dollarlyk şertnama baglaşyldy. ABŞ-nyň Adalat ministrligi bilen baglanyşykly Madoff zyýan çeken gaznasy 40 müňden gowrak pida üçin jemi 4,3 milliard dollardan gowrak pul tölän bolsa, aýratyn ynamdarlyk işinde 2026-njy ýylyň fewral aýyna çenli umumy töleg takmynan 15,4 milliard dollara ýetdi. Bu amalda maýa goýujylaryň hyýaly girdejileriniň ýerine, hakykatda goýlan we ulgama çeken pullary esas hökmünde alyndy.

2006-njy ýylda Ispaniýada bolup geçen “Filatelico” we “Afinsa” krizisinde 460 müňden gowrak adamdan möhür maýa goýumlary arkaly takmynan 4,8 milliard ýewro ýygnaldy. Kompaniýalaryň we dolandyryjylaryň emläklerine garşy amallar başlansa-da, dikeldiş derejesi pes bolmagynda galdy. 2021-nji ýyldaky maglumatlara görä, “Filatelico Forum” maýadarlary maýa goýumlarynyň takmynan 23,5 göterimini yzyna almagy başardylar we Afinsa maýadarlary 15,7 göterim yzyna almagy başardylar. 2014-nji ýylda Fransiýada ýüze çykan Aristofil skandalynda 18 müň adamyň bu sistema 850 million ýewro töweregi pul goýandygy we kompaniýanyň eýeçiligindäki eserleriň auksionda satylandygyna garamazdan girdejiler garaşylýandan pesdi. Kompaniýany esaslandyryjy Gerard Lheritier 2025-nji ýylda iş kesildi.

Braziliýada, Banco Master faýly nusgawy Ponzi işi hökmünde gutarmasa-da, Merkezi Bank 2025-nji ýylyň Sanjar aýynda bank üçin ýatyryş işine başlady. Specialörite kepillik ulgamy bolan FGC, kepillik boýunça takmynan 800 müň kreditor üçin umumy jogapkärçiligi 40,6 milliard rea hökmünde hasaplady we maliýe güýjüni goldamak üçin, FGC agzalarynyň goşant goşan ýyllary.

Türkiýede kanuny ýagdaý we alternatiw ýollar

Türkiýede ýaňy-ýakynda ýüze çykan gazna we maýa goýum ýagdaýlary bu ulgamdan ýokary girdeji gazananlardan pullary yzyna alyp bolarmy diýen soragy döretdi. ABŞ-daky ýaly türk kanunlarynda ýekeje we ýörite "päsgelçilik" ulgamy ýok. Şeýle-de bolsa, wakanyň häsiýetine baglylykda adalatsyz baýlaşdyrmak, ygtyýarlyklary ýatyrmak, konfiskasiýa etmek we jenaýat netijesinde emele gelen emläk gymmatlyklary bilen baglanyşykly dürli hukuk çäreleri ýüze çykyp biler.

Courtokary Kazyýetiň Titan ýaly piramida ulgamlary baradaky öňki kararlarynda adatdan daşary girdeji garaşmak bilen şeýle gurluşlara pul goýmak baradaky bahalandyrmalar bar bolsa-da, bu kararlary her bir faýlda gönüden-göni ulanmak mümkin bolmaz. Türk borçnamalar kodeksiniň 81-nji maddasynda bikanun ýa-da ahlaksyz netijäni durmuşa geçirmek maksady bilen berlen zatlary gözlemek bilen baglanyşykly düzgünler bar bolsa-da, bu düzgün "köp girdeji gazanan maýa goýujydan alnan pul ýitgä berilýär" ýaly awtomatiki mehanizmi döretmeýär. Şol sebäpli, Türkiýede pul kimiň we haýsy kanuny esasda yzyna gaýtarylyp bilinjekdigi anyk işiň we kazyýet işiniň aýratynlyklaryna laýyklykda kesgitlener.