Manzikertden Uly hüjüme: Anadolynyň baky türk watanyna öwrülmegi eposy

Aýdyn Hasan - Anadoly topraklarynyň Türkiýäniň watanyna öwrülmegi, harby zehin we sarsmaz ynam bilen döredilen iki sany uly taryhy ýeňiş bilen möhürlendi. Beýik Seljuk hökümdary Alparslanyň ýolbaşçylygyndaky gahryman goşun takmynan 955 ýyl ozal 1071-nji ýylyň 26-njy awgustynda Wizantiýa güýçlerini Manzikertde ýeňende, bu ýurtlaryň gapylary türkler üçin açyldy. Bu şöhratly ýeňişden takmynan 850 ýyl soň, 1921-nji ýylyň tomsunda, Anadolydaky türkleriň barlygyny ýok etmek isleýän imperialistik güýçleriň harby ganaty bolan Gresiýanyň goşuny Ankara garşy uly hüjüm gurady. Şeýle-de bolsa, türk esgeri duşmanyň Sakarýa derýasynyň çäginden geçmegine, dünýä söweş taryhynda altyn harplar bilen ýazylan Sakarýanyň 22 günlük goragy bilen rugsat bermedi. 1922-nji ýyla çenli ýekeje çözgüt galdy: duşman goşunyny ähli taraplaýyn hüjüm bilen ýok etmek ýa-da watany ýitirmek.

Anadoly açylmadyk we möhürlenen taryhy öwrümler

Baş serkerde Mustafa Kemal harby zehinini we strategiki intellektini görkezdi we 1922-nji ýylyň 17-nji awgustynda hiç kime habar bermezden gizlinlikde Ankaradan çykdy. Iň uly goldawçysy ejesi Zübeýde Hanime hatda fronta gitjekdigini aýtmadyk baş serkerde, hatda Ankaradadygyny görkezmek üçin meýilnama taýynlady. "1922-nji ýylyň 21-nji awgustynda Çankaýada çaý çakylygy geçiriljekdigi" baradaky habar Anadolu gullugynyň üsti bilen halka mälim edildi. Bu aralykda, Mustafa Kemal degişlilikde Konýa we Akşehir arkaly Şuhut şäherine gizlin baryp ýetdi. Konýadaky telegraf bölümleri doly gözegçilik astynda saklandy we maglumatlaryň syzmagynyň öňüni aldy. Gijäniň ýarynda Kocatepe gelen Mustafa Kemal, "Hoka Paşa" diýip atlandyran Fewzi Paşa we Günbatar front serkerdesi metsmet Paşa ýoldaş boldy. Gresiýanyň goşunynyň gönüden-göni garşysynda ýerleşýän merkezine garşy uly üstünlik meýilleşdirildi.

Kocatepe-de gizlinlikde başlanan uly hüjüm

Uly hüjüm 26-njy awgustda irden Kocatepe şäherinden artýan türk artilleriýasynyň ýyldyrymy bilen başlandy. Şol agyr pursatlarda baş serkerdäniň jübüsinde ejesi Zübeýde Hanym tarapyndan ýazylan duýgudaş hat bardy. Hatda "Mustafam, gelmejekdigiňi bilýärin. Çaý oturylyşyga gitjekdigiňi aýtdyň, ýöne molla ejeň nirä barýandygyňy bilýär. Öňe gidýärsiň. Men seniň üçin dileg edýärin, bilýärsiň! We Mustafam, ýeňiş alman gaýdyp gelme" diýilýär. Hüjüm üçin buýruk beren Mustafa Kemal Paşanyň dodaklaryndan gelen ilkinji sözler: "Lorda Reb! Grekleriň ýeňendigini görkezme! Wineňjek bolsalar, asman kelläme ýykylsa has gowy bolardy. Ejem! Biziň üçin doga et!" Bu boldy.

Erkinlik bilen azatlyk: Uly hüjümiň ugry, gün-günden

Dosent mugallym polkownik Hüsnü Özlü tarapyndan oýlanyşykly taýýarlanan Milli göreş albomynyň maglumatlaryna görä, türk milletiniň ykbalyny kesgitleýän bu agyr göreş gün-günden aşakdaky ýaly bolup geçdi:

26 Awgust: Baş serkerde Mustafa Kemal Paşa ertiriň birinji ýarymynda Baş ştabyň başlygy Fewzi Paşa we Günbatar front serkerdesi metsmet Paşa bilen bilelikde Kocatepe ýerini aldy. Uly hüjüm resmi taýdan güýçli artilleriýa oty bilen başlandy.

27 Awgust: Çalt depginde ösýän türk goşuny Afyonkarahisary duşman basyp alyşlaryndan halas etdi. Baş serkerde we Günbatar frontyň baş edarasy derrew bu şähere geçirildi.

28-nji awgust: Türk güýçleriniň üstünlikli hüjümi doly tizlikde dowam etdi we duşmanyň 5-nji diwiziýasy gabady.

29 Awgust: Duşmany doly gurşap almak operasiýasy tutanýerlilik bilen dowam etdi.

30 Awgust: Dumlupynarda baş serkerde meýdançasyndaky söweş bilen duşman goşunynyň esasy bedeni ähli tarapdan gurşalyp, ýok edildi. Gazi Mustafa Kemal Paşanyň Zafertepe şäherinden hut özi alyp baran bu taryhy ýeňşinden soň, Çalköýdäki weýran edilen jaýyň howlusynda möhüm ýygnak geçirildi. Mustafa Kemal, Fewzi Paşa we İsmet Paşa goşunyň köpüsiniň duşmanyň galyndylaryny yzarlamak üçin Izmir şäherine tarap gitmegi karar berdiler. Gazi Mustafa Kemal Paşa taryhda galan meşhur buýrugy berdi: "maraglar, ilkinji maksadyňyz Ortaýer deňzi. Öňe!"

659 kilometr ullakan front we ýeňiş hepdesi

Gemlik bilen Söke arasynda ullakan arkany çekýän 650 kilometr giňlikde başlanan bu beýik amalyň ýüregi Afýon düzlüginde uruldy. 1922-nji ýylyň 1-nji sentýabrynda neşir edilen taryhy jarnamada Mustafa Kemal Atatürk söweşiň bolan ýerini "Afýonkarahisar, Altyntaş we Dumlupynar arasynda gurlan söweş" diýip kesgitlär.

Her ýyl 25-30-njy awgust aralygynda uly joşgun bilen bellenilýän oryeňiş hepdeligi, 1071-nji ýylyň 26-njy awgustynda Malazgirt oryeňişiň ruhy mirasyny we 1922-nji ýylyň 26-njy awgustynda ýekeje erişde başlanan Uly hüjümi eredýär. Bu ýylky dabaralar, Ahlatly Prezident Rejep Taýyp Erdogan tarapyndan paýlaşylan "Terrorsyz Türkiýe we Terrorsyz sebit" görüşine laýyklykda güýçli habarlar bilen has strategiki we çuňňur many aldy.