Mawy watanda taryhy ädim: Türkiye ilkinji deňiz milli seýilgähleri ​​yglan edildi

Resmi gazetde çap edilen Prezidentiň karary bilen Türkiye daşky gurşawy goramak we deňiz geosyýasatynda taryhy öwrülişik pursatyna ýetdi. Muğlanyň Fethiýe we Antalýanyň Kaş etrabynyň kenarýakasyndaky deňiz sebiti we Demirgazyk Egeýde serhetleri kesgitlenen strategiki sebit "Deňiz milli seýilgähi" diýlip yglan edildi. Jemi 50 milli seýilgähi kabul edýän Türkiýede deňiz seýilgählerine ilkinji gezek Milli seýilgäh kanunynyň çäginde bu status berildi. Fethiye-Kaş deňiz milli seýilgähi, Muğla bilen Antalýanyň arasyndaky täsin kenar ýakasyny öz içine alýar; Demirgazyk Egeý deňiz milli seýilgähi, Gallipoli ýarym adasyndan, Gökçeadanyň kenarlaryndan we bu ýerden Tekirdağ kenarlaryna çenli uzalyp gidýän giň deňiz geografiýasyny öz içine alýar. Täze deňiz seýilgählerini dolandyryş dolandyryş, Oba hojalygy we tokaý ministrliginiň çäginde Tebigaty goramak we milli seýilgähler baş müdirligi (DKMP) tarapyndan amala aşyrylar.

Afinynyň birtaraplaýyn hereketlerine garşy kesgitlenen pozisiýa

Türkiýanyň bu ädimi diňe bir daşky gurşawy goramak ädimi däl, Afiny administrasiýasyna kontinental kenar ýakasy we Egeý deňzinde özygtyýarlylyk jedelleriniň çäginde berlen gaty güýçli syýasy habar. Gresiýa 2025-nji ýylyň iýul aýynda Egeý deňzinde we Ion deňzinde iki sany uly deňiz seýilgähiniň dörediljekdigini habar berdi. Bu ädimine berk garşylyk görkezen Türkiýäniň Daşary işler ministrligi, Gresiýanyň geosyýasy ambisiýalary üçin daşky gurşaw programmalaryny ulanýandygyny, özygtyýarlylygy kanunlar tarapyndan berilmedik geografiki gurluşlar boýunça de-fakto ýagdaýlary döretmäge synanyşýandygyny we bu halkara şertnamalary bilen baglanyşykly däldigini aýtdy. Gresiýanyň häkimiýetleri soňky beýanatlarynda Günorta Ege we Ion deňiz parky taslamalaryny 2026-njy ýylyň ahyryna çenli tamamlamagy maksat edinýändiklerini mälim etdiler. Türkiýäniň bu soňky ädimi, "Gök watanda" Afinynyň birtaraplaýyn başlangyçlaryna garşy hukuklary we bähbitleri goramak kararyny açyk görkezýär.

Egeý we Ortaýer deňzindäki strategiki sebitler goralýar

Ankara uniwersitetiniň Deňiz hukugy milli gözleg merkeziniň (DEHUKAM) müdiri Mustafa Başkara kararyň kanuny we ylmy esaslary barada möhüm baha berdi. 16-njy aprelde yglan edilen Türk deňiz giňişligini meýilleşdiriş kartalarynyň 2025-nji ýylyň 12-nji iýunynda Birleşen Milletler Guramasynda hasaba alnandygyny ýatladýan Başkara, Demirgazyk Egeýde we Ortaýer deňzinde iki deňiz goralýan sebitiň 2025-nji ýylyň 2-nji awgustynda bu kartada hasaba alnandygyny aýtdy.

Başkara, Ortaýer deňziniň basseýninde ýerleşýän Fethiye-Kaş deňiz milli seýilgähiniň 21 müň 706 inedördül kilometre barabar meýdany tutýandygyny we bu sebitde deňiz süýdemdirijileri üçin möhüm ýaşaýyş ýerleriniň bardygyny we esasanam deňiz pyşbagalarynyň höwürtgeleýän we iýmitlenýän ýeridigini aýtdy.

Beýleki tarapdan, Baskara 1,742 inedördül kilometre deň bolan Demirgazyk Ege deňiz milli seýilgähiniň ekologiki gymmatyna ünsi çekdi we bu sebitiň tebigy gowak ulgamlarynyň, amatly kenarýaka ýaşaýyş ýerleriniň we howp astyndaky Ortaýer deňziniň monah möhürleri üçin möhüm ähmiýete eýe bolandygyny mälim etdi. Strategiki nukdaýnazardan Demirgazyk Egeýdäki seýilgäh; Türk bogazynyň howpsuzlygy üçin möhüm geosyýasy nokatda, Lemnos, Samothrace we Tasos ýaly adalaryň golaýynda ýerleşýär. Fethiye-Kaş milli seýilgähi, Meis adasynyň töwereginde deňiz ýurisdiksiýasynyň ara alnyp maslahatlaşylmagynyň merkezinde strategiki pozisiýada.

Marmara ýer titremesiniň 27 ýaşyndaky suwasty yzlary görkezildi

Deňizdäki bu taryhy wakalardan başga-da, 1999-njy ýylyň 17-nji awgustynda Türkiýanyň soňky taryhynda iň uly betbagtçylyklardan biri bolan Marmara ýer titremesinden 27 ýyl soň, ýer titremesiniň suw yzlary ýene bir gezek görkezildi. 7er titremesiniň merkezi Kokaeliniň Gölcük etraby bolan 7,4 ball ululykda ýer titremesinde myhmanhana, parom gämi duralgasy, çaý bagy we Değirmendere kenarýakasyndaky köp sanly ýaşaýyş jaýy suw basdy.

Değirmendere kenaryndan takmynan 180 metr uzaklykda we 18-55 metr çuňlukda ýerleşýän bu gark bolan şäherde, ýer titremesiniň gijesinde kök uran we çuňňur gömülen köp asyrlyk uçar agaçlary, çaý bagynyň saýawanlary, köçe çyralary we gämi duralgalary henizem saklanýar. Kokaeli şäher häkimliginiň ýangyn söndürijileri we Değirmendere suwasty jemgyýeti (DESSAT) toparlary bu suwasty galyndylary we ýer titremesiniň yzlaryny ýadygärlik çümmesi bilen ýazga aldylar.

DESSAT-yň prezidenti Murat Kulakaç, suwasty ýagdaý barada beren beýanatynda ýer titremesiniň ýatdan çykaran ähli agyryly faktlarynyň wagtyň aşagynda galýandygyny aýtdy. Kulakaç geçmişde adamlaryň gündelik durmuşyny ýaşan bu ýerleriň häzirki wagtda suwasty haýwanat dünýäsi üçin tebigy emeli rif bolup hyzmat edýändigini aýtdy.