Metadan taryhy hasaplaşyk: 18 milliard dollarlyk şertnama bilen bankrot töwekgelçiligini nädip ýeňdi?

İSMAİL ŞAHİN / İSTANBUL - ABŞ-da ýerleşýän tehnologiýa ägirdi Meta, Facebook we Instagram platformalarynda çagalara endik döredendigi, ýaşlaryň akyl saglygyna ýaramaz täsir edendigi we çagalaryň maglumatlaryny rugsatsyz ýygnaýandyklary baradaky aýyplama bilen ýüzbe-ýüz bolup, uly bir şertnama baglaşdy. ABŞ-nyň hukuk taryhynda iň uly sosial media hadysasy hökmünde hasaba alnan Meta 18 milliard dollarlyk ylalaşyga geldi. Senagat wekilleri bu ösüşi sosial mediýanyň geljegini kesgitlän öwrüm nokady hökmünde häsiýetlendirseler-de, kompaniýanyň hakykatdanam strategiki ädim bilen has uly weýrançylykdan gaça durandygy aýdylýar.

1.4 trillion dollarlyk bankrot töwekgelçiligi nädip ýok edildi?

Milliýet tarapyndan alnan hasaplaşyk tekstiniň jikme-jikliklerine görä, Meta işiň birinji tapgyrynda takmynan 12 milliard dollar tölemäge, 10 ýylyň dowamynda 49 ştata paýlanmaga razy boldy. Kazyýet işi emin agzalaryny saýlamak bilen dowam eden bolsa, kompaniýanyň ýüzbe-ýüz bolup biljek jezasy 1,4 trillion dollara ýetip bilerdi. Bu ssenariýa, takmynan 1,5 trillion dollar bahasy bolan sosial media ägirdi üçin göni bankrotlygy aňladýardy. Kompaniýa, tölegleri 10 ýylda ýaýratmak arkaly bu astronomiki maliýe töwekgelçiligini doly ýok etmegi başardy. Mundan başga-da, bu çözgüt sebäpli Meta ýolbaşçylaryna kazyýetde görkezme bermek we önümleriň endik etmek üçin bilkastlaýyn döredilendigini görkezýän gizlin içerki resminamalar köpçülige ýaýramagynyň öňüni aldy.

Mahabat nusgasy goralýar, borçlar bäsdeşlere degişlidir

Bu köpçülikleýin hasaplaşyk, tehnologiýa ägirtleriniň iň möhüm girdeji çeşmesi bolan ulanyjylary nyşana almak we şahsylaşdyrylan mazmun algoritmi ýaly esasy mahabat mehanizmlerine degmeýär. "Wall Street" analitikleri bu ylalaşygy "gymmat, ýöne dolandyrylýan çykyş ýoly" diýip hasaplaýarlar we bu kompaniýanyň esasy iş modelini gorap saklamagy uly üstünlik hasaplaýarlar. CNBC bilen söhbetdeş bolan hünärmenler, işiň ýapylmagy bilen Meta täze emeli intellekt önümlerini bazara has agressiw hödürläp biljekdigini bellediler. Beýleki tarapdan, ylalaşyk diňe bir Meta däl, eýsem bäsdeşlerine hem täsir eder. TikTok, YouTube we Snapchat ýaly platformalar şuňa meňzeş howpsuzlyk çärelerini kabul etseler, tölegiň umumy mukdary 17,1 milliard dollara çenli artar. Şeýlelik bilen, gözegçilik edaralarynyň basyşy diňe bir kompaniýa bilen çäklenmän, tutuş pudaga ýaýraýar.

Hukuk derňewi: "Giňişleýin boýun gaçyryldy"

Nýu-Yorkork adwokatlar birleşiginiň aklawçylaryndan biri we "Er Law" hukuk firmasyny esaslandyryjy Ömer Er şertnamanyň kanuny tarapyny seljerdi. Er, barlyşyk tekstinde Metanyň kanuny bozmagy, günäkärlemegi ýa-da gynamalary kabul etmeýändigini aýtdy. Kompaniýanyň bu şertnama bilen örän giňişleýin aklanandygyny mälim eden Er şu aşakdaky baha berdi: "Ylalaşyga gatnaşýan döwletler geçmişde bolup geçen ýa-da geljekde ýüze çykyp biljek ähli talaplardan hemişelik ýüz öwürýär. Şeýle-de bolsa, jenaýat işleriniň, salgyt düzgünleriniň bozulmagy we dowam edýän şahsy we mekdep kazyýetleri bu boşadylmadan aýrylýar. Üçünji taraplara täze kazyýet işi açmak hukugy berilmeýän bu çözgüt geljekde aç-açan kazyýet işini açmaz. Ömer Er, şeýle hem, 18 milliard dollarlyk bukjanyň takmynan 5,3 milliard dollarynyň tölenmeginiň, Snap, TikTok we YouTube ýaly bäsdeş platformalara çagalaryň howpsuzlygy çäklendirmelerini durmuşa geçirýändigine baglydygyny aýtdy. Tekste görä, bu tölegler jerime ýa-da administratiw sanksiýa hökmünde kesgitlenmeýär.

Usersaş ulanyjylar üçin täze döwür: Meta haýsy eglişikleri etdi?

Uly maliýe çökgünliginden halas bolan Meta, ýaşlary öz platformalarynda goramak üçin käbir möhüm tehniki üýtgeşmeleri durmuşa geçirmäge razy boldy. Kompaniýa çagalaryň howpsuzlygy baradaky jedelleriň merkezinde galjakdygyna garamazdan, bu möhüm eglişikleri etmegi ýüregine düwdi:

Ulanyş möhleti: ABŞ-da ýaş ulanyjylar üçin gündelik işjeň ulanyş möhleti 2 sagat giriziler.

Gijeki giriş çäklendirmesi: peopleaşlaryň platformalara girmegi gijelerine çäklendiriler.

Mekdep döwründe dymmak: Okuw döwründe ýaş ulanyjylar üçin bildirişler çäklendiriler we ünsi ünsi goralar.

Ageaş barlagy we ene-atanyň gözegçiligi: Platformalara girende has berk ýaş barlag mehanizmleri ulanylar we ene-atalaryň gözegçilik ygtyýarlyklary artar.

barlyşygyň çäginde tölenmeli milliardlarça dollar býudjet pida bolan maşgalalara göni paýlanmaz; Munuň ýerine, ştatlaryň bilim we gorag maksatnamalarynda ýaşlaryň onlaýn howpsuzlygyny ýokarlandyrmak üçin ulanylar.