MTP jikme-jiklikleri yglan edildi: Türk Lira goýumlaryny goldamak üçin täze döwür başlandy

Türk ykdysadyýetiniň ýol kartasyny çyzýan 2027-2029-njy ýyllar üçin Orta möhletli maksatnama (MTP) maliýe durnuklylygyny berkitmek üçin aýgytly ädimleri ýüze çykardy. 2026-njy ýylda dünýä bazarlarynyň üýtgemegi we geosyýasy töwekgelçilikler ýüze çykanda, Türkiýe Merkezi Banky (CBRT) dezinflýasiýa prosesini goldamak üçin makroprudensial syýasatlary netijeli işjeňleşdirdi. Bu ädimler bilen inflýasiýa maksatlaryna laýyk gelýän derejelerde karzyň ösüşi deňagramlaşdyrylanda, türk lirasyna geçiş çaltlaşdy.

Karz bazaryndaky berk gözegçilik we makroprudensial çäreler

Maliýe çeşmelerini dogry ugrukdyrmak üçin 2026-njy ýylyň dowamynda möhüm ädimler edildi. Januaryanwar aýynda daşary ýurt walýutasy (FX) karzlary üçin ösüş çäkleri çäklendirilen hem bolsa, sarp edijileriň overdraft hasaplary (overdraft hasaplary) üçin çäklendirmeler hem çäklendirildi. Mart aýynda ätiýaçlyk talap arzasyndaky boşadylmalaryň çägini çäklendirmek bilen berk tutum berkidildi. Maý aýynyň ahyryna sarp edijileriň we ulag serişdeleriniň karzlarynyň, overdraft çäkleriniň we TL bilen kesgitlenen täjirçilik karzlarynyň ösüş çäklerinde pes wersiýa girizildi. Bu hereketleriň netijesinde, walýuta hümmetiniň täsiri üçin düzülen ýyllyk FX täjirçilik karzynyň ösüşi 28-nji awgustda 11,2 göterime çenli azaldy. Mundan başga-da, TL bilen kesgitlenen daşary ýurt repo amallary we daşary ýurt karzlary üçin zerur ätiýaçlyk gatnaşyklaryny ýokarlandyrmak arkaly likwidlilik gözegçilik astynda saklandy. Gaty pul syýasaty sebäpli hakyky pudagyň karzy taryhy ortaça derejeden pes bolsa-da, FX karzlarynyň iri kompaniýalarda jemlenendigi hasaba alyndy.

Bir Exchangeadan goralýan goýumlar dolulygyna täzeden düzülýär: TL-iň paýy iň ýokary derejesine ýetdi

Maliýe bazarlarynda kadalaşdyrmak ädimleriniň iň möhüm ädimini emele getirýän Walýuta bilen goralýan goýum (KKM) goýmasyndan çykyş strategiýasy üstünlikli tamamlandy. Hasap açmak we möhleti uzaltmak boýunça täze amallar hakyky adamlar üçin 2025-nji ýylyň 23-nji awgustyna çenli togtadyldy. Bu karardan soň, şol wagt 9,6 milliard dollar bolan hakyky adam KKM balansy 2026-njy ýylyň awgust aýyna çenli bütinleý nol boldy. Hukuk guramalary üçin bu amal 2025-nji ýylyň 15-nji fewralynda ýatyryldy 2025-nji ýylyň awgust aýynda 200 million dollar bolan KKM kanuny guramasy 2025-nji ýylyň dekabrynda nola çenli azaldy. 2023-nji ýylyň awgust aýynda umumy goýumlardaky paýy 26,2 göterime barabar bolan KKM-iň ýatyrylmagy bilen tygşytlaýjylar türk lira ýataklaryna ýüz tutdular. Bu tendensiýa bilen, 2026-njy ýylyň 28-nji awgustyna çenli TL goýumlarynyň umumy goýumlardaky paýy 61,5 göterime ýetdi.

Bank pudagynda maýa güýji we täze düzgünleşdiriş döwri

Bank pudagynyň aktiwleriň hili we maýa gurluşy, bolup biljek töwekgelçiliklerden galkan hökmünde hereket etmegini dowam etdirýär. KOK karzlarynyň, sarp ediş karzlarynyň we kredit kartoçkalarynyň galyndylarynyň köpelmegi sebäpli 2026-njy ýylyň iýul aýyna çenli pudagyň NPL gatnaşygy geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 2,2 göterimden 2,9 göterime çenli ýokarlandy. Şeýle-de bolsa, bu görkeziji taryhy ortaça pes derejede galmagyny dowam etdirdi. 2026-njy ýylyň ýanwarynda girizilen kredit kartoçkalary we sarp ediş karzlary üçin üýtgedip gurmak mümkinçiligi, şahsy karz töwekgelçiligini deňleşdirdi. Başga bir tarapdan, 2026-njy ýyla çenli “Capital Eququacy Ratio” (CAR) hasaplamalarynda wagtlaýyn çeýeligiň ýatyrylmagy gatnaşyklaryň tehniki peselmegine sebäp boldy. 2025-nji ýylyň dekabrynda 19,7 göterim bolan CAR pudagy 2026-njy ýylyň ýanwarynda 16,8 göterime, 2026-njy ýylyň iýul aýynda 16,6 göterime çenli azaldy. Muňa garamazdan, häzirki gatnaşygy Bazel kriteriýalary we BRSA-nyň maksat derejesi 12 göterim kesgitlenen kanuny çäkden ýokary bolmagynda galýar.

MTP döwründe maliýe özgertmeleri we geljekdäki çaklamalar

Öňümizdäki MTP döwründe, türk lira bilen kesgitlenen maýa goýum gurallarynyň özüne çekijiligini ýokarlandyrjak, FX goýumlarynyň paýyny azaldýan we TL goýumlarynyň möhletini uzaldýan syýasatlar tutanýerlilik bilen dowam etdiriler. Maýa goýumlary we eksporta gönükdirilen işler üçin maliýeleşdiriş şertlerine elýeterlilik gowulaşsa-da, içerki islegi we inflýasiýa garaşyşlaryny deňleşdirmek üçin maksatlaýyn täjirçilik karzlarynda we aýry-aýry karzlarda berk tutum saklanar. Halkara ülňüleriniň doly berjaý edilmegi maliýe pudagynyň düzgünlerine gönükdirilendir. Bu nukdaýnazardan, Bazel III Final (Bazel IV) düzgünlerini berjaý etmek üçin banklaryň EUB kanunçylygynyň ýolbaşçylygy astynda köpçülige aýan etmek borçnamalarynda zerur kanuny üýtgetmeler amala aşyrylar. Tygşytlaýyş maliýe kompaniýalarynyň ösüş prosesi gözegçilik astynda saklanjak bolsa, ösüş bankynyň institusional we guramaçylyk gurluşy güýçlener we netijeliligi ýokarlanar.