Prezident Erdoganyň taryhy çagyryşy: BMG Howpsuzlyk Geňeşindäki weto hukugy ýatyrylmaly

Prezident Rejep Taýyp Erdogan global ulgamyň petiklenmegine ünsi çekdi we Birleşen Milletler Guramasynyň (BMG) gurluşynda düýpli özgertmeleri geçirmäge çagyrdy. Dünýä belli metbugat serişdesi “Bloomberg” üçin “BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň weto hukugyny ýatyrmaly” atly giňişleýin makala ýazan Erdogan, global karar kabul etmegiň mehanizmleriniň häzirki hakykatlara laýyk gelmeýändigini aýtdy. Epidemiýalaryň, energiýa krizisleriniň, üpjünçilik zynjyrynyň kesilmeginiň we soňky ýyllarda ýüze çykan sebitdäki konfliktleriň bu hakykaty aýdyň görkezýändigini aýdan Prezident, adamzadyň ykbalyny birnäçe paýtagtyň başlangyjynda galdyryp bolmajakdygyny aýtdy.

Global ulgamyň Ikinji jahan urşundan soň deňagramlylyga laýyklykda emele gelendigini we bu gurluşyň mundan beýläk dowam edip bilmejekdigini aýdan Erdogan, has adalatly, täsirli we jogapkärçilikli wekilçilik modelini gurmagyň gutulgysyzdygyny öňe sürdi.

Prezident Erdogan, Türkiýanyň uzak wagtdan bäri halkara platformalarynda beýan edip gelýän "Dünýä 5-den uludyr" pelsepesiniň hakykatdanam jogapkärçilige has giň we öz içine alyjy düşünişmek üçin çakylykdygyny aýtdy. Şunuň bilen baglylykda, Erdogan reforma zerurlygynyň ritorikadan çykmalydygyny we anyk ýol kartasy bilen täçlenmelidigini aýtdy we weto hukugynyň ýatyrylmagynyň bu prosesiň merkezinde goýulmalydygyny aýtdy. Geňeşe täze ýeňillikli agzalaryň goşulmagy bar bolan adalatsyzlygy çözüp bilmejekdigini, ýöne artykmaç gurluşyň çäklerini giňeltjekdigini aýtdy.

Erdogan manyly özgertmeleriň esasy strategiki maksadynyň weto hukugynyň doly ýatyrylmalydygyny aýtdy we Baş Assambleýanyň içinde giň döwletli koalisiýa döretmek baradaky çagyryşyny gaýtalady, bu ýerde hiç bir döwlet halkara jemgyýetçiliginiň umumy islegini bökdäp bilmez.

Howpsuzlyk Geňeşi bilen Baş Assambleýanyň arasyndaky deňagramlylyk dikeldilmeli

Global ulgamdaky iýerarhiki gurluşlaryň gelejek dünýäsini gurup bilmejekdigini aýdan Prezident Erdogan, BMG Baş Assambleýasy bilen Howpsuzlyk Geňeşiniň arasynda güýç deňagramlylygynyň täzeden döredilmelidigini aýtdy. Baş Assambleýanyň ygtyýarlyklaryny artdyrmagyň möhümdigini mälim eden Erdogan, hemişelik agzalyk bolmadyk we Geňeş agzalarynyň Baş Assambleýa tarapyndan belli bir döwür üçin saýlanýan demokratik modelini teklip etdi. Bu modelde gaýtadan saýlanmak isleýän ýurtlaryň Baş Assambleýanyň köplüginiň ynamyny gazanmalydygyny, şeýlelik bilen Geňeşiň jogapkärçiligini ýokarlandyrmalydygyny aýtdy.

Geçen çärýek asyryň ösüşinde hiç hili güýç balansynyň hemişelik däldigini görkezýändigini ýatladýan Erdogan, häzirki uruşlaryň öňüni almak, global deňsizlikleri ýok etmek we güýç balansyna jogap bermek üçin häzirki halkara düzgüniň ýeterlik däldigini aýtdy. Ykdysadyýetden goranyşa, tehnologiýadan diplomatiýa çenli täze global güýç merkezleriniň döreýän wagtynda halkara guramalarynyň bu özgeriş tizligini dowam etdirip bilmejekdigini aýtdy.

Ösýän ýurtlaryň maliýe ygtyýary kepillendirilmeli

Erdogan uruşlar, howa krizisi, tertipsiz migrasiýa tolkunlary we ykdysady gowşaklyklar sebäpli ýurtlaryň güýçli guramalara we goranmak mümkinçiliklerine mätäçdigini aýtdy we söwda we energiýa geçelgeleriniň howpsuzlygynyň möhümdigini ýazdy. Aziýanyň ösýän ykdysady kuwwatynyň we Afrikanyň potensialyna laýyklykda wekilçilik hukugynyň talap edilmegine ünsi çekip, Erdogan sebitdäki gatnaşyjylaryň öz geografiýalarynda meseleleri çözmekde has işjeň jogapkärçilik çekmelidigini öňe sürdi.

Prezident globallaşmagyň ilkinji nobatda abadançylygy ýaýratmak baradaky wadasyny ýerine ýetirip bilmejekdigini, tersine, girdejiniň deňsizligini çuňlaşdyrýandygyny we ösýän ýurtlaryň ösüş hukuklarynyň we maliýe elýeterliliginiň halkara derejesinde kepillendirilmelidigini aýtdy. Makalasyny Türkiye köptaraplaýyn diplomatiýa tejribesi bilen bu global özgertmelere ýolbaşçylyk etjekdigini we jogapkärçiligi öz üstüne aljakdygyny aýtdy.