Somaliniň täze saýlaw ulgamy: taryhy tapgyr

Gündogar Afrikanyň möhüm ýurtlaryndan biri bolan Somali takmynan 20,3 million ilaty bolan federal parlament respublikasy ulgamy tarapyndan dolandyrylýar. Administrativeurduň dolandyryş gurluşyna Puntland , Jubaland , Günorta-Günbatar , Galmudug , Hirshabelle we täze döredilen Demirgazyk-Günbatar döwletleri girýär, şol bir wagtyň özünde Somaliland garaşsyzlygy yglan etdi. 1991-nji ýylda raýat urşy başlaly bäri Somaliniň dört esasy taýpasy Hawiye , Darod , Dir we Digil-Mirifle deň derejede wekilçilik edýärdi, beýleki kiçi toparlar we azlyklar ýarym paý bilen wekilçilik edýärdi. Bu ulgamda deputatlar tire-taýpa wekilleri tarapyndan saýlandy we prezident bu deputatlar tarapyndan kesgitlenildi.

Göni saýlawlaryň ýol kartasy

Somaliniň prezidenti Hasan Şeýh Mahmud -yň ýolbaşçylygyndaky hökümet gönüden-göni halk ses berişligine esaslanýan 'bir adam, bir ses' ulgamyna geçmegi goldaýar we muny demokratiýa taýdan güýçlendirmek nukdaýnazaryndan görýär. Somalide soňky göni saýlaw 1969-njy ýylda geçirildi we şol ýyl harby agdarlyşyk boldy. 2025-nji ýylda geçirilen göni saýlawlar Somaliniň paýtagty Mogadişu we käbir beýleki sebitlerde bu ulgamyň ornaşdyrylmagy bilen taryhy täzelik getirdi.

Somaliniň geçmişi we geljegi

1991-nji ýylda Siad Barre re regimeimi gutarandan soň Somali bulam-bujarlyk döwrüne girdi; Bu etapda ABŞ goşunynyň Somalide gatyşmagy hem netijesiz boldy. 2001-nji ýylda Jibutide geçirilen ýygnaklaryň netijesinde tire-taýpa ulgamy arkaly saýlanan Abdulkasim Salad Hasan prezident boldy, ýöne güýç dawalary dowam etdi. 2004-nji ýylda Keniýada geçirilen ýygnakda Puntland sebitiniň lideri Abdullahi Yusufusuf prezident bellendi we federal ulgam kabul edildi. Şeýle-de bolsa, hökümet barha artýan tire-taýpa bäsdeşlikleri we Al-Şabab howpy sebäpli durnuklylygy üpjün edip bilmedi.

Tire-taýpa esasly ulgamdan Somaliniň milli döwletine

Somalide syýasy partiýalaryň güýçlenmegi we taýpa federasiýasyndan milli döwlete geçiş ýurduň syýasy gurluşyny üýtgetmek mümkinçiligine eýe. 2012-nji ýyldan bäri hasaba alnan syýasy partiýalaryň sany 100-den geçdi. Tire-taýpa wepalylygyndan raýatlyk ulgamyna geçmek Somaliniň ykdysady, howpsuzlyk we bilim ugurlarynda hyzmatlara gönükdirilen dolandyryş çemeleşmesini döredip biler. Bu özgerişlik Somaliniň bölünen gurluşyny monolit syýasy organizme öwürmekde möhüm ähmiýete eýe.

Somaliniň öňünde durýan kynçylyklar

Federal hökümet tutuş ýurt boýunça göni ses bermek bilen saýlaw ulgamyny maksat edinýän hem bolsa, howpsuzlyk meseleleri, infrastruktura ýetmezçilikleri we federal döwletler bilen syýasy düşünişmezlikler bu prosesiň iň uly päsgelçiliklerinden biridir. Somaliniň käbir ýerlerinde işjeňligini dowam etdirýän Al-Şabaab terror guramasy howpsuzlyk güýçleri bilen konfliktlerini dowam etdirýärkä, Puntland we Jubaland administrasiýalary göni saýlawlara garşy. Bu ulgam raýatlara öz syýasy ýolbaşçylaryny gönüden-göni saýlamaga we halk arasynda wekilçilik etmek we demokratik dolandyryş ýörelgelerini berkitmäge mümkinçilik berer. Daniýaly Somali hünärmeni Prof. Stig Jarle Hansen bu ulgamy durmuşa geçirmegiň kyn syýasy maksada öwrülendigini we dartgynlylyga sebäp bolup biljekdigini aýtdy. Populationaş ilatyň aglaba böleginiň syýasy proseslere gönüden-göni gatnaşmak mümkinçiliginden mahrum edilip bilinmejekdigini nygtaýar. Demirci bu ýagdaýyň diňe bir syýasy wekilçilik meselesine täsir etmän, eýsem ýaş nesilleriň döwlete, syýasata we geljege bolan ynamyny gowşadýandygyny aýtdy.