Şweýsariýadaky taryhy çatryk: "Gaty bitaraplyk" syýasaty referenduma gidýär

Global diplomatiýanyň we araçylygyň merkezi bolan Şweýsariýa daşary syýasata bolan garaýşyny düýpgöter üýtgedip biljek taryhy referenduma taýýarlanýar. Votersurduň saýlawçylary 27-nji sentýabrda geçiriljek saýlawlara gatnaşyp, has berk bitaraplyk syýasatynyň konstitusiýa giriziljekdigi ýa-da ýokdugy barada ses bererler. Şweýsariýanyň jemgyýetçiliginde we halkara arenasynda çuňňur düşünişmezliklere sebäp bolan bu ädim, ýurduň dünýädäki ornuny üýtgedip biler. Genevaenewa we bitaraplyk boýunça halkara komitetiň (COGIN) prezidenti Samuel Sommaruga we hökümete degişli däl jemgyýetçilik guramasynyň syýasat analizçisi Robert Baçman bu möhüm ses berişligiň bolup biljek netijelerine we aňyrsynda baha berdiler.

Dialog kanallaryny açyk saklamak: Başlangyjy goldaýanlar näme diýýärler?

Bitaraplygyň halkara hukugynyň bozulmagy sebäpli dymmaklygy aňlatmaýandygyny bellän Sommaruga, Şweýsariýanyň Birleşen Milletler Guramasynyň (BMG) Tertipnamasynyň, Genevaenewa konwensiýalarynyň we pidanyň ýa-da jenaýatçynyň kimdigine garamazdan ähli şertlerde raýatlary goramagy dowam etdirip biljekdigini aýtdy. Sommaruga, geosyýasy topara ýakynlaşmak arkaly Şweýsariýanyň bitaraplygyny kem-kemden ýitirmeginden alada galýandygyny mälim etdi we duýduryş berdi: "Özümizi ygtybarly diýip yglan etmek ýeterlik däl; bu ynamy goramalydyrys. Bu ynam gowşasa, Şweýsariýanyň araçylyk we diplomatik gorag güýji ep-esli derejede zaýalanar."

"Sanksiýalar boldy" aladasy: Garşydaşlaryň argumentleri näme?

Beýleki tarapdan, hökümete degişli bolmadyk jemgyýetçilik göz analitigi Robert Baçman bu inisiatiwanyň Şweýsariýany global sanksiýalardan gaçýan aktýorlar üçin "howpsuz mekana" öwürjekdigini duýdurýar. Baçman Şweýsariýanyň global maliýe we haryt söwdasyndaky möhüm ornuna ünsi çekip, Şweýsariýanyň häzirki wagtda Europeanewropa Bileleşiginiň (EUB) sanksiýalaryny, esasanam rus harytlary (nebit, tebigy gaz we kömür) söwdasynda diýen ýaly durmuşa geçirýändigini ýatlatdy.

Baçman, inisiatiwa kabul edilse, Şweýsariýanyň EUB sanksiýalaryny ýatyrmalydygyny, bu goňşy ýurtlarda gadagan edilen söwda işleriniň Şweýsariýa geçmegine sebäp boljakdygyny aýtdy. "Bu ýagdaý, syýasy bitaraplygymyzy işewürlik modeline öwürýär" -diýip, Baçman Brýusseliň we goňşy Europeanewropa ýurtlarynyň kontinentiň ortasyndaky beýle kanuny boşluga asla ýol bermejekdigini we gatnaşyklaryň dartgynlaşjakdygyny öňe sürdi. Şeýle hem, Şweýsariýanyň howpsuzlygynyň Europeewropanyň howpsuzlygy bilen gönüden-göni baglanyşyklydygyny we bu kararyň howpsuzlyk hyzmatdaşlygyna zyýan ýetirjekdigini aýtdy.

Konstitusiýa kepilligi we ýarag eksporty barada çekişmeler

Sagçy Şweýsariýa Halk Partiýasy (SVP) we Pro Schweiz hereketi tarapyndan goldanýan "Şweýsariýanyň bitaraplygyny goramak" atly konstitusiýa üýtgetme teklibi ýurduň bitaraplygyny "hemişelik we ýaragly" bolmagyny göz öňünde tutýar. Täze düzgün Şweýsariýadan göni harby hüjüme sezewar edilmese, haýsydyr bir harby bileleşige (meselem, NATO) goşulmazlygy, üçünji ýurtlaryň arasyndaky söweşlere gatnaşmazlygy we söweşýän döwletlere ykdysady sanksiýalary girizmezligi talap edýär. Bu ýagdaýdan ýeke-täk kadadan çykma, BMG Howpsuzlyk Geňeşi tarapyndan kabul edilen hökmany sanksiýalar bolar.

Russiýa-Ukraina söweşinden soň Şweýsariýada goranyş pudagy bilen baglanyşykly düzgünleri gowşatmak baradaky çekişmeler başlandy. Şweýsariýanyň kanunlaryna görä, ozal Şweýsariýadan ýarag satyn alan Germaniýa ýaly ýurtlara bu materiallary Ukraina gaýtadan eksport etmäge rugsat berilmeýär. Baçman noýabr aýynda halka hödürlenjek ýene bir özgertme taslamasynyň demokratik ýörelgeleri bozýan ýurtlara ýarag eksportyny ýeňilleşdirmegi maksat edinýändigini aýtdy we jemgyýetçilik gözleri hökmünde bu uzaga çekýän tagallalara garşy işjeň kampaniýa alyp barýandyklaryny aýtdy.