Tel Awiwdäki uly howsala: Gündogar Ortaýer deňzindäki deňagramlylygy üýtgedjek Türkiye-Liwan ýakynlygy

Eastakyn Gündogarda we Gündogar Ortaýer deňziniň okunda geosyýasy deňagramlylygy düýpgöter sarsdyrjak täze ösüş Ysraýyl jemgyýetçiliginde uly seslenme döretdi. Ysraýylyň öňdebaryjy neşirlerinden biri bolan “Maariw” gazetiniň Liwanyň hökümet çeşmelerine esaslanýan giňişleýin derňewinde Türkiýanyň Liwan goşunyna berýän harby kömegini artdyrmaga taýýarlanýandygyny ýazdy. Habarlara görä, Ankara Beýrut administrasiýasyna Liwan medaragly Güýçlerine öňdebaryjy harby enjamlar bilen bir hatarda Hizbullanyň ýaraglary bilen baglanyşykly krizisi çözmekde işjeň diplomatik we harby rol oýnamaga taýýardygyny aýtdy.

Türk ýaraglary Ysraýyl serhedindäki söweş ssenarileri

Liwanyň ýokary derejeli resmileri bilen Türkiýäniň hökümetiniň arasyndaky diplomatik gatnaşyklaryň güýçlenendigi aýdylsa-da, Liwanyň prezidenti Josephozef Awnyň edarasynyň bu işdäki roly entek doly aýdyňlaşdyrylmady. Ankaranyň Liwan goşunynyň iş kuwwatyny ýokarlandyrmak maksady bilen öňdebaryjy ýarag ulgamlary bilen üpjün etmek niýetini resmi kanallar arkaly Liwan tarapyna birnäçe gezek ýetirendigi habar berildi. Siriýa pudagynda bolup geçen soňky möhüm wakalary göz öňünde tutup, Türkiýäniň Liwan harby mehanizmine eden bu hereketiniň Ysraýylyň goranyş býurokratiýasy üçin ägirt we garaşylmadyk töwekgelçilikleri döredýändigi nygtalýar.

Iki ýurduň arasyndaky diplomatik ýakynlaşma Liwan resmileriniň soňky habarlarynda aýdyň görünýär. Şeýle hem, ikitaraplaýyn duşuşyklaryň dowamynda Ankaranyň Beýrut administrasiýasynyň Hizbullaha bolan garaýşy we ýarag sanawy barada käbir strategiki bellikleri paýlaşandygy habar berildi. Şeýle-de bolsa, bu ýagdaýa garamazdan, Türkiýäniň Liwan goşunyny güýçlendirmek arkaly döwlet häkimiýetini döretmek ugrundaky tagallalaryna berýän goldawy sebitdäki güýç deňagramlylygyny sarsdyrar.

"Siriýanyň howpsuzlygy Liwanyň we Türkiýäniň howpsuzlygy" doktrinasy

Türkiýanyň Liwan hereketi, diňe bir harby goldaw bukjasyndan başga, Gündogar Ortaýer deňzinde we Lewant sebitinde täsirini giňeltmek üçin Ankaranyň strategiýasynyň möhüm bölegi hasaplanýar. Analitikleriň pikiriçe, bu ädim Amerikanyň adaty sebitdäki täsirine gönüden-göni alternatiwany görkezmese-de, bu ugurda gaty güýçli sebit aktýorynyň gelmegini alamatlandyrýar. Liwan çeşmeleri Türkiýäniň Ysraýylyň Günorta Liwandan doly we şertsiz çykarylmagy baradaky tutanýerli tutumyna ýokary baha berýär.

Ankaranyň sebitleýin howpsuzlyk çemeleşmesinde "Siriýanyň howpsuzlygy Liwanyň howpsuzlygy, Türkiýäniň howpsuzlygy bolsa Siriýanyň howpsuzlygy" şygaryny kabul edendigi aýdylýar. Türkiye, Liwanyň şertlerine uýgunlaşdyryp, Siriýada durmuşa geçiren durnuklylyk we howpsuzlyk modeliniň şuňa meňzeş formulasyny durmuşa geçirmek isleýändigi aýdylýar. Beýleki tarapdan Liwan administrasiýasy Türkiye ykdysady ösüş taslamalary we harby goldaw bilen ýurtda has işjeň rol oýnamagyny isleýär. Şeýle-de bolsa, Tel Awiw administrasiýasynyň nukdaýnazaryndan ýokary tehnologiýaly türk goranyş senagatynyň önümleriniň demirgazyk serhetlerine ýerleşdirilmegi kabul etmek iň kyn ssenariýalardan biri bolup durýar.

Gündogar Ortaýer deňzinde kartoçkalar gaýtadan işlenýär: Duýduryş boýunça Afiny we Nikosiýa

Bu ädim bilen Türkiye diňe Liwanda däl, eýsem Eastakyn Gündogaryň üýtgediljek sebitleýin howpsuzlyk we syýasy stollarynda hem esaslandyryjy aktýor hökmünde gatnaşmagy maksat edinýändigi aýdylýar. Bu ýagdaý, Gündogar Ortaýer deňzinde energiýa we serhet paýlaşmak ugrundaky göreşlerinde Gresiýa we Günorta Kipriň Kipr Gresiýasyna (GCASC) gönüden-göni täsir edip biler. Türkiýäniň Liwan bilen artýan harby we syýasy integrasiýasynyň Gündogar Ortaýer deňzinde deňiz ýurisdiksiýasynyň deňagramlylygyny düýpgöter üýtgedip biljekdigi aýdylýar.

Ysraýyl we onuň ýaranlarynyň strategiki meýilnamalarynda Liwan Ysraýyl bilen gönüden-göni kadalaşdyrmak prosesine girmese-de, iň bolmanda Gresiýa we Kipr grek tarapy bilen bir geosyýasy ugurda saklanmalydygy öňe sürülýär. Türkiýeniň Liwanda barha artýan harby gatnaşygy we täsiri, Günbatar soýuzynyň Gündogar Ortaýer deňzinde saklamak syýasatyny çynlakaý bozup biler.