Trampyň Eýrana garşy täsiri: 5-nji aýda harby we ykdysady kanunlar ösýär

Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň (ABŞ) prezidenti Donald Trumpyň Eýrana garşy alyp baran harby hereketleri, bäşinji aýyny tamamlamak bilen harby we syýasy taýdan çuňňur dartgynlyga sebäp boldy. Amerikanyň abraýly gazetlerinden biri bolan Nýu-Yorkork Taýms gazetinde çap edilen giňişleýin derňew Waşingtonyň Tährana garşy gönükdirilen netijelerine ýetip bilmejekdigini we dünýäniň iň uly goşunynyň çynlakaý synag bilen ýüzbe-ýüz bolandygyny ýüze çykardy. Seljerişe görä, Trumpyň Eýranyň ýadro programmasyny çalt bozmak we Tähran administrasiýasyny gowşatmak baradaky meýilnamalary başa barmasa-da, uzaga çeken prosesiň harby we ykdysady çykdajylary çalt artýar.

Maksatlaryň aňyrsynda düşýän harby strategiýa

Ak tamyň administrasiýasy soňky 28-nji fewral düwmesine basdy we Eýranyň ýadro kuwwatyny çalt öçürmek we Tährana edilýän basyşy ýokarlandyrmak maksady bilen giň gerimli operasiýalara başlady. Şeýle-de bolsa, bäş aýyň dowamynda Eýranyň ýadro işleriniň tutuşlygyna togtadylyp bilinmejekdigi we Tähranda hökümet çalşylmagyna garaşylýandygy puja çykdy. ABŞ-nyň, Eýranyň gan akýan nebit eksport merkezi bolan Harg adasyny basyp almak ýa-da baýlaşdyrylan uran ätiýaçlyklaryna göni gözegçilik etmek ýaly töwekgelçilikli ýer amallaryny goldamaýandygy nygtalýar.

Möhüm ok-däri ätiýaçlyklarynda köpçülikleýin eriş

Derňewde tapawutlanan iň täsirli elementleriň biri ABŞ goşunynyň ok-däri ätiýaçlyklarynyň çynlakaý gysylmagy boldy. Birnäçe aý dowam eden üznüksiz amallar sebäpli howa gorag interfeýs raketalarynyň we beýleki ýokary takyk ok-därileriň ätiýaçlyklarynyň ep-esli azalandygy öňe sürülýär. ABŞ-nyň ýokary derejeli resmileri ok-däri sanawynyň gowşamagynyň diňe bir Eýran tarapyndan däl, eýsem global garşydaşlary Russiýa we Hytaý tarapyndan hem ýakyndan gözegçilik edilýändigini we bu Waşington üçin möhüm howpsuzlyk gowşaklygyny döredýändigini aýdýarlar.

Global energiýa bazarlarynda Hormuz bogazy

Konfliktleriň uzalmagy diňe bir harby ugurda däl, eýsem dünýä maliýe we energiýa bazarlarynda-da uly zarba döredýär. Dünýäniň iň möhüm energiýa üstaşyr nokatlarynyň biri bolan Hormuz bogazynda ýük daşamakda wagtal-wagtal arakesmeler we Eastakyn Gündogarda geosyýasy töwekgelçilikleriň ýokarlanmagy nebitiň bahasyny ýokary derejede saklaýar. Bu ýagdaý global inflýasiýa basyşyny ýokarlandyrýan bolsa-da, halkara bazarlarynyň gowşaklygyny ýokarlandyrýar.

Ak tamyň öňündäki üç ssenariýa we jemgyýetçilik goldawynyň gaçmagy

Nýu-Yorkork Taýms gazetiniň derňewine görä, häzirki wagtda burçly Trump administrasiýasynyň üç esasy ýol kartasy bar: Harby operasiýalaryň gerimini hasam giňeltmek, ykdysady sanksiýalary güýçlendirmek arkaly basyşy saklamak ýa-da ýaraşyk yglan etmek bilen diplomatiýa arkaly konfliktden çykmak. Şeýle-de bolsa, bu wariantlaryň her biri çynlakaý, syýasy we ykdysady töwekgelçilikleri döredýär.

Beýleki tarapdan, uzaga çeken söweş ABŞ-nyň içerki jemgyýetinde-de uly nägilelige sebäp boldy. Waşington Post we Ipsos tarapyndan geçirilen bilelikdäki gözlegiň netijelerine görä, Amerikanyň halkynyň diňe 29 göterimi Trumpyň Eýran syýasatyny goldaýar. Respublikan partiýanyň içindäki dawa-jenjeliň gyssagly bes edilmegine çagyrýan sesler Ak tamyň gün-günden herekete geçmegini çäklendirýär. Netijede, Trump administrasiýasynyň ýakyn günlerde görjek ädimleri diňe Eastakyn Gündogardaky deňagramlylygy däl, eýsem ABŞ-nyň global gegemoniýasyny hem gönüden-göni emele getirer diýlip çaklanylýar.