Türkiye üçin howanyň hasabaty: atylylyk tolkunlary 11 esse güýçlendi!

Türkiýe global klimat krizisiniň weýrançylykly täsirlerini günsaýyn duýsa-da, ylmy dünýäden soňky maglumatlar ýagdaýyň çynlakaýdygyny görkezýär. Stambul Tehniki Uniwersitetiniň (ITU) gözlegçileriniň Geewropa Geologiýa Bileleşigi (EGU) konferensiýasynda hödürlän giňişleýin gözleginde soňky ýyllarda ýurdumyzda ýylylyk tolkunlarynyň görlüp-eşidilmedik derejä ýetendigi ýüze çykaryldy. 1950-nji we 2025-nji ýyllar aralygynda 75 ýyllyk meteorologiki maglumatlary seljerýän gözleg, aşa yssy howanyň, esasanam soňky döwürde başdan geçirenleriň taryhy çäklerden geçendigini anyk görkezýär.

ITU Awiasiýa we kosmonawtika fakulteti, Howanyň ylym we meteorologiýa in Engineeringenerçiligi kafedrasy, mugallym we klimat boýunça alym Prof. Dr. Gözlegde, gündelik iň ýokary temperatura maglumatlaryndan hasaplanan atylylyk tolkunynyň ululygy indeksi (HWMId) usulyýeti ulanylanda, aşa temperaturanyň wagtlaýyn we giňişleýin paýlanyşy gözden geçirildi.

Alnan maglumatlar, Türkiýede ýylylyk tolkunlarynyň ululygynda gaty güýçli artýan tendensiýanyň bardygyny görkezýär. Taryhy proses gözden geçirilende, 1970-1990-njy ýyllar aralygynda 22-23 gradus Selsiýadaky ortaça tomus temperaturasy, 2000-nji ýyllaryň başyndan bäri çaltlaşan global ýylylygyň täsiri sebäpli 24-25 dereje ýokarlandy. 2024-nji ýylyň tomsunda ortaça temperatura 26.1 derejä ýetdi we rekord goýdy. Gözleg, esasanam 2010-njy ýyldan soň temperatura re regimeiminde düýpgöter arakesmäniň bolandygyny we ýyllyk ýylylyk tolkunynyň umumy intensiwliginiň 1980-2009-njy ýyllar aralygynda takmynan 3 esse ýokarlandygyny ýüze çykardy. 2000-nji ýyla çenli ýyllyk umumy bahalar esasan 1,6-dan pesdi.

2023-nji we 2025-nji ýylyň tomsunda rekordyň artmagy: atylylyk tolkunlary 11 esse güýçli

Gözlegleriň netijelerinde iň täsir galdyryjy netijeler, soňky geçmişde we şu günlerde başdan geçirilen aşa tomus möwsümlerine degişlidir. Derňewlere görä, 2023-nji we 2025-nji ýylyň tomuslary soňky 75 ýylda iň güýçli ýylylyk tolkunlaryna şaýat boldy. 2023-nji ýylda başdan geçirilýän ýylylyk tolkunlarynyň ýyllyk ululygy salgylanma döwri bilen deňeşdirilende 7 esse köpelse-de, 2025-nji ýylda bu görkeziji taryhy çäkden geçdi we salgylanma döwründen 11 esse ýokarydy.

Beýleki tarapdan, 2024-nji ýylda, tomsuň ortaça temperaturasy iň ýokary bolanda, aýratyn ýylylyk tolkunyň ululygy salgylanma döwründen takmynan 95 göterim, ýyllyk jemi bolsa 150 göterim ýokarydy. Hünärmenler iň güýçli ýylylyk tolkunynyň ortaça temperatura iň ýokary bolan 2024-nji ýylyň tomsunda bolup geçmändigini düşündirýärler, sebäbi bu aşa tebigy hadysalar ýekeje sebäbe görä däl. Heatylylyk tolkunlarynyň emele gelmeginde; Atmosfera böwetleri, ýyly howa transporty, deňiz üstündäki ýokary temperatura, güýçli guraklyk we topragyň çyglylygy ýaly çylşyrymly we özara täsirleşýän global we ýerli prosesler oýnaýar.

Geljekki ssenariýler: Bäş esasy şäherde yssy günleriň sany iki esse artar

Gündogar Ortaýer deňziniň basseýninde ýerleşýän Türkiýanyň howa re regimeimindäki bu düýpli üýtgeşiklik, ýakyn ýyllarda aşa yssy günleriň sanynyň çalt artjakdygyny görkezýär. Birleşen Milletler Guramasynyň Howanyň üýtgemegi boýunça hökümetara toparynyň (IPCC) pessimist ssenarilerine esaslanýan alymlaryň çaklamalaryna görä, geçmişde Stambulda, Ankarada, Antalýada, Konýada we Izmirde ýylda ortaça 3-5 gün täsir edip biljek ýylylyk tolkunynyň döwürleri (1976-2005) has ýakyn wagtda

Şoňa laýyklykda 2021-2050-nji ýyllar aralygynda Stambulda, Ankarada we Konýada ýylylyk tolkunynyň täsirli günleriniň sanynyň takmynan 16 güne, Antalýada 18 gün we Izmirde 23 güne çenli ýokarlanmagyna garaşylýar. Asyryň ikinji ýarymynda (2051-nji we 2080-nji ýyllar aralygynda) howpuň derejesi has gorkunç derejä ýetýär. Gaty yssy tolkunlaryň täsir etjek günleriniň sanynyň Stambulda we Ankarada takmynan 38 güne, Antalýada we Konýada 40 güne, Izmirde bolsa 53 güne çenli artyp biljekdigi çaklanylýar. Hünärmenler uýgunlaşma strategiýalarynyň ýerli we milli ölçeglerde gyssagly işlenip düzülmelidigini we bu gutulgysyz ugra garşy çaklama mümkinçilikleriniň ýokarlandyrylmalydygyny duýdurýarlar.