Uelangyçda “Eşel” mobil balansy: 94,2 milliard Lira sarp ediş salgyt girdejilerinde uly gyşarma

ABŞ bilen Eýranyň arasyndaky barha güýçlenýän harby we syýasy dartgynlyk dünýä nebit bazarlaryny sarsdyrdy, içerki ýangyç bahalarynyň adatdan daşary üýtgemegine sebäp boldy. Içerki bazardaky bahalaryň ýokarlanmagynyň sarp edijide gönüden-göni şöhlelenmeginiň öňüni almak we wagtal-wagtal güýje girýän we awtomatiki salgyt düzedişini göz öňünde tutýan ekel ykjam ulgamy döwlet gaznalaryna girýän Specialörite Sarp ediş Salgytlary (SCT) girdejileriniň taryhy azalmagyna sebäp boldy. Bu strategiki ädim, býudjetde milliardlarça lira gymmaty bolan salgyt kanunyna sebäp boldy.

Global býudjetiň çykdajylary: SCT ýygyndysy 34,4 göterim azaldy

Gazna we Maliýe ministrliginiň umumy býudjet durmuşa geçiriş maglumatlaryna görä, ýangyç önümlerinden SCT girdejileriniň düýpli azalmagy boldy. Geçen ýylyň ýanwar-iýul aýlarynda býudjetine 273 milliard lira SCT kolleksiýasy goşulan bolsa, bu görkeziji şu ýylyň degişli döwründe 34,4 göterim azaldy we 179 milliard lira boldy. Şeýlelik bilen, ýangyç sebäpli SCT ýitgisi býudjetde 94,2 milliard lira hökmünde hasaba alyndy.

yearyly her aýda takmynan 50 milliard lira ýygnamak maksady bilen başlasak-da, “ecel” mobil ulgamynyň täsiri sebäpli birinji çärýekden soň salgyt girdejileri çalt ýitdi. Aýlyk ýygnamak mukdary aprel aýynda 6,8 milliard lira, maý aýynda 4,4 milliard lira, iýul aýynda 7,4 milliard lira çenli azaldy. Şonuň ýaly-da, global krizisleriň täsirini azaltmak üçin 2018-nji we 2022-nji ýyllarda durmuşa geçirilen bu gorag galkany, şu ýyl gaýtadan işe girizilende Maliýe ministrliginiň girdejisine göni täsir etdi.

Bahalar iki esse ýokarlandy, ýöne salgyt girdejileri azaldy

Geçen ýylda ýangyjyň bahasy takmynan iki esse ýokarlanandygyna garamazdan, salgyt girdejileriniň bu ösüşe ters proporsional grafigi çekýändigi bellärliklidir. Geçen ýylyň ýanwar aýynda 45 lira töweregi bolan dizel bahalary şol ýylyň iýul aýynda 50-55 lira çenli ýokarlandy. Bu ýyl dizeliň litr bahasy 80 liradan ýokary galdy. Şeýle-de bolsa, bu rekord bahalaryň ýokarlanmagyna garamazdan, esasanam ýylyň ikinji çärýeginden bäri döwlet tarapyndan toplanan SCT mukdary azaldy.

Januaryanwar we fewral aýlarynda inflýasiýa bilen paralel 26-33 göterim aralygynda ýokarlanan ýangyç SCT girdejileri, mart aýynda 11,5 göterim çäklendirilen artmak bilen 32 milliard 512 million liradan 36 milliard 272 million lira çenli ýokarlandy. Şeýle-de bolsa, aprel aýyna çenli “Esel Mobil” -iň doly kuwwaty bilen salgyt girdejileri 81,1 göterim azaldy we 6 milliard 859 million lira düşdi. Maý aýynda taryhy görkezijiniň 89,3 göterim azalmagy bilen 4 milliard 432 million lira düşüp, ýylyň iň pes görkezijisini hasaba aldy. Iýun aýynda 82,6 göterim azalmak bilen 7 milliard 528 million lira bolan SCT kolleksiýasy iýul aýynda 35,4 göterim ýitgi bilen 30 milliard 658 million lira boldy.

Eşel ykjam goldawynda täze döwür we nasosda 3,6 TL artmak

sarp edijileri ýangyçda goraýan “Ecel” ykjam ulgamy, dünýä bazarlarynda bahalaryň ýokarlanmagynyň takmynan 50 göteriminiň içerki bazarda 31-nji iýula çenli şöhlelenmeginiň öňüni aldy. Şeýle-de bolsa, býudjet balansyny saklamak üçin 1-nji awgustdan sentýabryň ahyryna çenli döwlet goldaw derejesi 25 göterime çenli azaldy.

Ulag pudagynyň esasy goşandy bolan dizel üçin ýörite düzgün ýerine ýetirildi. Sentýabr aýynda başlajak we Täze ýyla çenli dowam etjek we her aý awtomatiki usulda ulanyljak 3 liranyň sarp ediş salgydyny köpeltmek kararyna gelindi. Bu täze döwrüň ilkinji anyk täsiri nasos bahalarynda gönüden-göni öz beýanyny tapdy. Goşulan baha üçin salgydyň paýy SCT-iň artmagy bilen dizeliň litr bahasy birbada 3,6 lira ýokarlandy.