Wengriýada taryhy syýasy ýer titremesi: Prezident Süleýk işden aýryldy

Wengriýanyň syýasatynda taryhy öwrülişik bar. Aprel aýynda geçiriljek saýlawlarda Wiktor Orbanyň 16 ýyllyk dolandyryşyny bes etmek bilen uly ýeňiş gazanan täze hökümet, ýurduň dolandyryş gurluşyny düýpgöter üýtgetjek ägirt ädim ätdi. Premýer-ministr Piter Magýaryň ýolbaşçylygyndaky Tisza partiýasy, mejlisdäki güýçli köplüginden peýdalanyp, Prezident Süleýokyň we Konstitusiýa kazyýetiniň başlygy Piter Poltyň möhletini gutarýan taryhy konstitusiýa üýtgetme girizdi. Öňki premýer-ministr Wiktor Orbanyň iň wepaly tarapdarlaryndan biri hökmünde tanalýan Süleýkiň işden aýrylmagy ýurtda täze eýýamyň gapysyny açýar.

Tisza partiýasy tarapyndan aşa köplük bilen konstitusiýa hereketi

12-nji aprelde Wengriýada geçirilen umumy saýlawlar ýurtda syýasy ýer titremesi boldy. Piter Magýaryň ýolbaşçylygyndaky Tisza partiýasy Wiktor Orbanyň ýolbaşçylygyndaky Fidesz partiýasyndan ep-esli artykmaçlyk gazandy we 199 orunlyk Wengriýa mejlisinde 141 orny eýelemegi başardy. Maý aýynyň başynda işe girişen täze mejlis 13-nji iýulda üçden iki ses bilen konstitusiýanyň 17-nji düzediş bukjasyny kabul etdi. Bu paket, öňki premýer-ministr Orbanyň iň wepaly tarapdarlaryndan biri hökmünde tanalýan Prezident Süleýkiň işden aýrylmagyna ýol açýar.

Taryhy karardan soň, Prezident Sulyokyň möhletini gutarjak bu konstitusiýa üýtgetmä gol çekmek üçin bäş günlük kanuny möhleti bar. Sulyokyň kanuna gol çekmezlik we konstitusiýa kazyýetine eltmek hukugy bar bolsa-da, premýer-ministr Magyar bu ýagdaýda derrew impiçment işine başlajakdyklaryny we bu işiň Sulyoky awtomatiki ýagdaýda işinden aýyrjakdygyny aýtdy. Täze hökümet işgärleri Süleýoka ýurduň çuňňur konstitusiýa krizisine düşmeginiň öňüni almagyň iň amatly usulynyň, "ýurduň bähbidine konstitusion krizisiň öňüni almak" üçin işden gitmelidigini maslahat berýärler

Fidesz frontunda boýkot we gorkuzmak aýyplamalary

Saýlawda ýeňilenden soň soňky 16 ýylda ilkinji gezek oppozisiýa hataryna giren Fidesz partiýasynyň deputatlary, duşenbe güni geçiriljek ses berişlikden öň umumy mejlisden çykmak kararyna nägilelik bildirdi. Oppozisiýa ganaty Tisza partiýasyny parlamentde "zalymlyk" bilen aýyplasa-da, konstitusiýa üýtgetmäniň hökümete döwlet işgärlerini esassyz we derrew işden aýyrmak hukugyny berendigini öňe sürdi.

Beýleki bir tarapdan, oppozisiýanyň prezidentligine öňki kandidat Piter Rona BBC-de bolup geçen wakalara baha berende ajaýyp syn etdi. Rona, Fidesziň ozal öz bähbitlerine laýyklykda gurlan ulgamyň pidasydygyny we Fidesziň häkimiýete düşünmegine garşy çykmagynyň gaty gülkünçdigini aýtdy. Bilermenler 2011-nji ýylda Orban hökümeti tarapyndan taýýarlanan konstitusiýanyň tutuşlygyna "ýeňiji hemme zady alýar" ýörelgesine esaslanýandygyny ýatladyp, Fidesziň 2010-njy ýyldan 2026-njy ýyla çenli bolan döwründe bu ulgamy döwletiň ähli garaşsyz organlaryna öz tarapdarlaryny ýerleşdirmek üçin ulanandygyny nygtaýarlar.

Fidesziň içindäki täze düzgünler we liderlik krizisi

13-nji iýulda kabul edilen 17-nji konstitusiýa üýtgetmeler bukjasy prezidentiň ygtyýarlyk möhleti bilen çäklenmeýär. Täze düzgüniň çäginde, Konstitusiýa kazyýetiniň 70 ýaşdan uly kazylary işinden boşadylýar, parlamentde üç möhlet işlän deputatlaryň gaýtadan işlemegi gadagan edilýär. Bu möhüm madda, häzirki Fidesz deputatlarynyň ýarysyndan gowragynyň syýasy geljegine gönüden-göni howp salýar. Ses berişligiň netijesi belli bolanda, Mejlisdäki 141 Tisza deputaty bu karary makullady.

Courtokary Kazyýetiň öňki prezidenti Andras Baka BBC-ä beren beýanatynda prezidentiň işden aýrylmagy bilen doly ylalaşýandygyny aýtdy. Baka Wengriýanyň 1989-njy ýyldan 2010-njy ýyla çenli kanunyň hökmürowanlygy bilen dolandyrylýandygyny öňe sürdi, ýöne bu seneden soň Fidesz döwlet edaralaryny ele aldy we awtoritar gurluş döretdi. Saýlaw ýeňilenden soň hem barlygyny dowam etdirmek üçin döredilen bu çylşyrymly gurluşy ýok etmegiň gaty kyndygyny mälim eden Baka, halkyň islän kime ses bermek hukugyny çäklendirýändigi sebäpli deputatlara girizilen üç möhletli çäk bilen ylalaşmaýandygyny aýtdy.

Newurt täze konstitusiýa tarap hereket edýär

Konstitusiýa üýtgetmeler girizmek bukjasy, ýakyn iki-üç ýylda bütinleý täze konstitusiýa kabul edilýänçä ýurda ugrukdyrjak geçiş kanunlaryny öz içine alýar. Saýlawda ýeňilenden soň uly çökgünlige sezewar bolan Fidesz partiýasynda asudalyk ýok. Öňki premýer-ministr Wiktor Orban ýeňilenden soň köpçüligiň öňünde çykyş etmekden saklanýar we parlament mejlislerine gatnaşmakdan ýüz öwürýär. Taryhy ses beriş güni bolan Duşenbe güni 2026-njy ýyldaky Dünýä çempionatynyň finalyna tomaşa etmek üçin Orbanyň ABŞ-a gitmegi partiýa bazasynda uly geň galdyryjy we gahar döretdi. Partiýanyň içindäki tolgunyşyklar dowam edýärkä, Fidesziň iki belgili ady Gergeli Gulyas duşenbe güni partiýanyň parlament toparynyň başlygy wezipesinden çekilýändigini habar berdi.