Wengriýadaky syýasy ýer titremesi: Prezident Tamas Sulyok işinden aýryldy

Wengriýa syýasatynda asudalyk ýok. Premýer-ministr Piter Magaryň ýolbaşçylygyndaky Tisza partiýasy, Wiktor Orbanyň 16 ýyllyk dolandyryşyny aprel aýynda geçirilen umumy saýlawlarda taryhy ýeňiş bilen tamamlap, döwlet işgärlerini düýpgöter arassalamaga taýýarlanýar. Wengriýanyň parlamenti duşenbe güni prezident Tamas Sulyokyň işden aýrylmagyny talap edýän konstitusiýa üýtgetmeler girizmek baradaky möhüm kanun taslamasyna ses berer. Tisza partiýasynyň parlamentde konstitusiýa üýtgetmeler girizmek üçin talap edilýän aglaba köplüginiň üçden iki bölegine eýe bolmagy, bu düzgüniň kanuna öwrüljekdigine güwä geçýär.

Täze hökümet Orban döwrüniň býurokratlaryny nyşana alýar

Piter Magyar hökümeti işe girişenden soň çalt özgertmelere başlady, öňki premýer-ministr Wiktor Orbanyň döwründe möhüm döwlet edaralaryna bellenen atlary ýok etmegi we öňki administrasiýa tarapyndan döredilen güýç merkezlerini dargatmagy maksat edinýär. Bu ugurda saýlawçylardan gaty güýçli ygtyýar alandygyny mälim eden premýer-ministr Magýar, Prezident Tamas Süleýki Orban administrasiýasynyň "gurjagy" diýip günäkärledi. Sulyokyň işden aýrylmak baradaky çagyryşyna negatiw jogap bereninden soň çäre gören hökümet, taýýarlan konstitusiýa üýtgetmesi bilen düwmä basdy. Prezidentiň ygtyýarlyklary kanunlara weto goýmak ýa-da konstitusiýa kazyýetine ibermek bilen çäklenýän hem bolsa, edara ýurtda simwoliki ähmiýete eýe.

"Ynamy ýitirmek" sebäpli derrew işden aýyrmak

Täze kanunyň taslamasyna laýyklykda, Süleýokyň ygtyýarlyk möhleti, konstitusiýa üýtgetme güýje giren badyna jemgyýetde başdan geçiren "ynamyň çynlakaý ýitmegine" salgylanýar. Mejlis täze konstitusiýa kabul edilýänçä hyzmat etjek wagtlaýyn prezident saýlar. Täze konstitusiýa tassyklanmasa, täze prezidentiň ygtyýarlyk möhleti iň köp bäş ýyl bilen çäklener. Premýer-ministr Magýar, Süleýk bu kabul edilen düzgüne bäş günüň içinde gol çekmese, oňa garşy gönüden-göni işden aýryljakdygyny aýtdy. Takmynan 10 ýyl Konstitusiýa kazyýetiniň agzasy bolup, 2024-nji ýylda Orbanyň Fidesz partiýasynyň agdyklyk edýän mejlisi tarapyndan prezidentlige saýlanan Süleýok bu karara berk garşylyk görkezdi. Syýasy meýilnamasynyň ýokdugyny öňe süren Prezident, Europeewropa Geňeşiniň Wenesiýa komissiýasyna bu düzgüniň demokratik kadalara laýyklygyny barlamak üçin ýüz tutdy.

Fideszden protest we giňişleýin konstitusiýa reformasynyň alamaty

Bu wakalardan soň, oppozisiýa giren Wiktor Orbanyň ýolbaşçylygyndaky Fidesz partiýasy, prezident Süleýki goldamak üçin müňlerçe adamyň gatnaşmagynda paýtagt Budapeştde köpçülikleýin demonstrasiýa gurady. Orban bu çärä goldaw bermäge çagyrsa-da, meýdançadaky demonstrasiýa hut özi gatnaşmady. Oppozisiýa ganaty, hökümetiň bu ädimleriniň demokratik institutlary güýçlendirmek däl-de, syýasy ýatyryş işine öwrülendigini öňe sürýär. Beýleki tarapdan, duşenbe güni ses berilmeli konstitusiýa üýtgetme diňe bir prezident edarasyny nyşana almaýar; Düzgünnama bilen parlamentdäki deputatlaryň ygtyýarlyk möhletini jemi 12 ýyl bilen çäklendirmek meýilleşdirilýär. Tisza hökümeti güýzde has giňişleýin konstitusiýa reformasyny amala aşyrmagy meýilleşdirýän wagtynda, geçen hepde Orban döwründe hökümet üçin propaganda edendigi üçin tankyt edilýän köpçülikleýin telewideniýe we radio ýaýlymlaryny wagtlaýynça togtatmak bilen metbugat pudagynda düýpli ädim ätdi.